Бионика

Бязи вахтара чна гьакIан виридаз чир хьана кIанзавай затIар фагьумзавач. Белки, им чи дуьньядин кьетIенвилерикай сад я жеди, чи дикъет, фагьум ва гьакъикъат кьабулиз гьазур хьун ахтармишзавай.

Къачун чна, месела, лотосдин цуьквер. Винел патан иервилелай гъейри абур акI туькIуьрнава хьи, чиркедивай ва руквадивай абурал акъвазиз жезвач. Гьа технологиядин бинедаллаз инсанри жуьребажуьре чпи-чеб михьдай ва чпик яд кужум тийидай затIар туькIуьрна. Лобстердин вилер гзаф кьадар квадратрин сеткади кIевнава. Абуру экв а саягъда кьулухъди хъиязава хьи, ам вилин гьи клеткадиз аватайтIани, гьамиша са точкада кIватI жезва.

И карди адаз мичIи чкада хъсандиз аквадай мумкинвал гузва. Гьа ихьтин техника Америкадин астрономри ишлемишна ва махсус телескоп туькIуьрна. Адан куьмекдалди цавун бушлухра авай рентгендин экуьнал гуьзчивал ийиз жезва. Адаз гьакI лугьунни ийизва – Lobster X-ray Detektor.

Акуладин хамунин туькIуьр хьунин тегьердиз килигна (ам бицIи хъуьруьшралди кIевнава, абуру гзаф кьадар микроорганизмайриз адахъ галкIидай мумкинвал гузвач ва лап хъсан обтекаемость (гьавади, ци тIимил аксивал гудай кIалуб) таъмин ийизва), бязи компанийри цин костюм туькIуьрнава, адан куьмекдалди сирнавзавай спортсменрин нетижаяр са кьадар артух хьана.

Хуьшрекандин мукан чешне ишлемишна туькIуьрнавай бронежилетрикай якъиндиз виридаз малум я. Гьа ина виридалайни ажайиб кар чуьнуьх хьанва. Вири халкь авунвай затIара лап виридалайни кьакьан фикир авайди кьабулдай, вири и гуьзелвилихъ Аллагь Тааладин арифдарвал аквадай ва адан вилик кьил агъуз авунин чкадал, бязи инсанрин акьулди и крар кьабулзавач.

ТIебиатди «арадал гъана», гьайванарни набататар «чеб вердиш хьана», «эволюциядин» агъзур йисарин нетижаяр, «тIебиатдин акьулдин гъили»… Гьа ихьтин гафар чеб илимдинбурай кьаз алахъзавай саки гьар са литературадин чешнеда гьалтзава. Амма гьикI лобстердин вил къвез-къвез дегиш хьана?

Эгер адан виле авай виридалайни гъвечIи са затI дегишарайтIа, гьа механизмди кIвалах хъийидач ва гьайван буьркьуь жеда, ва, акI хьайила, ам рекьида! Гьахьтин «вилин» технологияди анжах а дуьшуьшда кIвалахзава хьи, эгер адан вири паяр санал кIватIнаваз хьайитIа. Гьи лабораторияда акулайри чпин кьетIен хам арадал гъана ва ахтармишна? Гьи чкада лотосдин цуьквер кIватI хьана вичи-вич михьдай къурулуш веревирд авун ва ам чпик кутун патал? Вири и затIар «арадал гъанвай тIебиат» вуж я? Вучиз? Вуч паталди?

Ихьтин суалар кIевиз лугьун адет туш. Ихьтин суалар илимдин са журналда гуз алахъайтIа, квез кIуф яда, адахъ галаз санал редколлегиядизни. Вирида ахьтин амалар авуна кIанзава хьи, гуя вири «эволюциядин» гзаф йисарин нетижада чеб-чпиз гьакI туькIвена. Амма гьикI ва вучиз ятIа, илимдиз якъиндиз чизвач. Амма чи Чилел агъзурралди ажайиб чан алай затIар халкь авунин делил инкар авун гьакьван мумкин туш хьи, идахъ галаз рази жез кIан тийизвайбуруз амукьзавайди «тIебиатди арадал гъана» лугьун я.

Гьашаратар, гьайванар, балугъар, къушар ва жуьреба-жуьре набататар туькIуьр хьанвай тегьердин ва абурун уьмуьрдин куьлуь-шуьлуьйри инсандин акьулдиз акьван эсер ийизва хьи, абур илимдин сагъ-са рехъ – бионика – арадал атунин себеб хьана. Ам чан тIебиатда тешкил хьунин, хас тир лишанрин, туькIуьр хьунин тегьеррин дибар чирунал машгъул я, ахпа абур вири инсандин уьмуьрда ишлемишун патал. Идакай бязи мисалар винидихъ гъанай. Масабурукай, Аллагьди гайитIа, гуьгъуьнин нумрайра мад рахада.

ГЬАМИД АСАДУЛЛИН