Суал-жаваб

Инсан кпIунал алайла, вилик квай ракатда са сажда ахъаюнин патахъай шаклу хьанватIа ва я ам ахъайнавайди рикIел хтайтIа, вуч ийида?

Эгер капI ийизвай инсан, месела, кьвед лагьай ракат ийиз къарагъайла сад лагьай ракатда са сажда ахъа хьунин патахъай шаклу хьайитIа ва я ам ахъа хьанвайди рикIел хтайтIа, фикирдиз къачуна кIанда, сажда авурдалай кьулухъ къарагъдалди ам ацукьнайни ва я ацукьначирни.

Нагагь инсан сажда авурдалай кьулухъ гьатта са тIимил вахтунда хьайитIани ацукь тавуна къарагънаваз хьайитIа, ам сифте ацукьун лазим я ва ахпа кьвед лагьай сажда авун, вучиз лагьайтIа кьве саждадин арада ацукьун рукну (кпIунин кьилин пай) я.

Эгер инсан къарагъдалди ацукьнаваз хьайитIа, ада ацукь тавуна гьасятда сажда авун лазим я. АкI тавуртIа капI чIур жезва, эгер ацукьун виже текъвезвайди чиз, ам ацукьайтIа.

Кьве дуьшуьшдани салам гудалди вилик кьве сажда (сагьви сажда) авуртIа хъсан я. Ибур вири имамдиз ва кьилди капI ийизвайдаз талукь я.

Имамдин гуьгъуьна акъвазна капI ийизвайдаз (маъмумдиз) талукь яз лагьайтIа, имамдихъ галаз къарагъайдалай кьулухъ шаклу хьайитIа ва я рикIел хтайтIа, ада имамдихъ галаз капI давамарун лазим я, ва капI куьтягьайдалай кьулухъ са ракат алава хъувун, тахьайтIа маъмумдин капI чIур жезва. И дуьшуьшда сагьви сажда авун герек туш.

(«Мугъни аль-Мугьтаж», «Тугьфат аль-Мугьтаж»)

Нагагь рушан къаюм буьркьуьди ва я лалди яз хьайитIа, ам гъуьлуьз гунин ихтияр адан гуьгъуьна авай мукьвадал элячIзавани?

Эгер рушан буба, чIехи буба ва я маса къаюм буьркьуьди яз хьайитIа, масабурулай артух фикирдихъ галаз кьурвал, къаюмвилин ихтияр масадал элячIзавач, вучиз лагьайтIа буьркьуьвал къаюмвилик квайди гъуьлуьз гунин ихтиярдикай магьрум ийидай себеб туш. Ахьтин себеб авайла, гъуьлуьз гудай ихтияр авайбур жагъурун ва хкягъун сиягьдин куьмекдалди ийиз жеда.

Гьахьтин къарар, вичин фикир кхьинралди ва я ишарайралди лугьуз жезвай, лал къаюмдин патахъайни ишлемишзава.

(«Мугъни аль-Мугьтаж»)

Закат жуван аялриз гайитIа жедани, эгер абур пулунихъ муьгьтеж яз хьайитIа?

Вичи таъмин авун лазим тир вичин аялриз бубадиз закат гудай ихтияр авач. Диндин къайдайрал асаслу яз, яш тамам тахьанвай аялар таъмин авун буба мажбур я, абуруз чпин мал-девлет тахьунин шартIуналди. Яш тамам хьанвайбур лагьайтIа – абуруз зегьмет чIугвадай такьат тахьунин ва абуруз чпин мал-девлет тахьунин шартIуналди. Гьаниз килигна, кесиб (мискин) ва я муьгьтеж (факъир) аялриз закат гудай ихтияр авач, вучиз лагьайтIа ахьтин аялрин игьтияжвал гьакIани бубади таъмин авун лазим я.

Виридалайни гзаф якъин фикирдал асаслу яз, эгер хва чIехиди ва зегьмет чIугваз алакьдайди яз хьайитIа, бубади ам таъмин авун чарасуз туш. АкI хьайила, эгер ахьтин хва муьгьтежвиле аваз хьайитIа, бубадиз кесибдиз ва муьгьтеж касдиз хьиз адаз закат гудай ихтияр ава, вучиз лагьайтIа таъмин авунин месэлада ахьтин хциз чара касдиз хьиз килигзава.

Амма чIехи ва зегьмет чIугваз алакьзавай хва таъмин авунин месэлада фикирар сад тахьуниз килигна, аялдиз гузвай закат кесибдиз ва я муьгьтеждаз хьиз гун ваъ, закат къвезвай маса жуьре инсанриз хьиз гайитIа хъсан яз гьисабзава, эгер ам абурук акатиз хьайитIа. ЧIехи ва зегьмет чIугваз алакьзавай хва муьгьтежвиле аваз хьайитIа, бубадилай ам таъмин авунин везифа алатзавач лугьуз гьисабзавай алимрин фикирдал бинелу яз, ахьтин хциз кесибдиз ва я муьгьтеж касдиз хьиз закат гудай ихтияр авач.

Нагагь аялар закат къвезвай маса жуьрейрик акатиз хьайитIа, месела абур рекье авай ва я буржар алаз четинвиле авай ксар яз хьайитIа, ахьтин дуьшуьшра бубадиз абуруз рекье авайбуруз ва я буржар алаз четинвиле авайбуруз хьиз закат гудай ихтияр ава.

(«Гьашия аль-Бужайрами», «Ианат атI-ТIалибин», «Аль-мажму, шаргь аль-Мухаззаб»)

Заз мал-девлет ава, амма алай вахтунда заз адакай менфят къачудай ихтияр авач, заз лагьайтIа пулунин игьтияжвал ава. Заз кесибдиз хьиз закат къачудай ихтияр авани?

Гьар са мусурмандиз, низ алай вахтунда вич ва вичи хуьн мажбур тир инсанар хуьдай пулунин игьтияжвал аватIа, адаз кесибдиз хьиз закат къачудай ихтияр ава, эгер лазим тир кьадар пул адав бурж вугуз рази жедай кас авачиз хьайитIа. Им гьатта а дуьшуьшдани я хьи, эгер адаз пул аваз, амма ам яргъа аваз хьуниз килигна, ам ишлемишиз тежез хьайитIа. Я тахьайтIа адаз пул буржлу я, амма бурж вахкунин вахт гьеле алукьнавач.

Ихьтин дуьшуьшда адаз закат къачудай ихтияр ава, вучиз лагьайтIа алай вахтунда адавай вичин мал-девлет ишлемишиз жезвач. Гьа и къайда талукь я патав гваз, амма са тайин тир себебралди адакай менфят къачудай ихтияр авачир дуьшуьшдани.

Сад лагьай дуьшуьшда закат яз адаз закатдин пул къачудай ихтияр ава, та вичин мал-девлет ишлемишдай мумкинвал жедай вахтуналди герек тир, кьвед лагьай дуьшуьшда лагьайтIа – адан бурж вахкунин вахт алукьдалди герек къведай кьадар закат.

(«Гьашия аль-Бужайрами», «Аль-гъурар аль-Бахия», «Гьашия аль-Жамал»)

Эгер капI ийидайла иви акахьнавай цуькIуьн туькьуьнайтIа, сив ва капI чIур жезвани?

Эгер сив хуьзвай касдин куручIрай иви къвез хьайитIа, ам тфудихъ галаз гадарун адаз бес жезва ва адалай кьулухъ сивихъ яд гелкъуьрун чарасуз туш. Ивидин амукьайри, гьатта абур туькьуьнайтIани, сив чIурзавач.

Нагагь сив хуьзвай касди капI ийидай вахтунда куручIрай иви къвез башламишнавайди гьиссайтIа, ва ада иви акахьнавай цуькIуьн туькьуьнайтIа, адан сив ва капI чIур жезвач. И къарар куручIрай яргъалди иви атуникди азият жезвай инсанриз талукь я.

Амма куручIрай иви атун яргъалди тушир (гьамиша куручIрай иви атунин азият авачир) ва я иви маса себебралди къвезвай, месела мукьвара свах акъудун себеб яз, сарар михьайдалай кьулухъ ва икI мад, инсанриз талукь яз лагьайтIа, ва инсанди иви акахьнавай цуькIуьн туькьуьнайтIа, адан сив ва капI чIур жезва.

Сив ва капI чIур тахьун патал, цуькIуьн са патахъ ва я са затIуниз гадардай мумкинвал арадал гъана кIанда.

(«Нигьая аль-Мугьтаж»)