Имам Шафиидин мазгьабдай
Суалриз жавабар Дагъустандин Муфтиятдин фетвайрин Отделди гана
Эгер рагъ экъечIдалди экуьнин кпIунин анжах са ракат ийиз агакьиз хьайитIа, амма кьвед лагьайди – рагъ экъечIайдалай кьулухъ авуртIа, экуьнин кпIунин ният ийидайла, ам къазадин кпIуниз хьиз авун герек яни?
Эгер инсанди капI вахтунда ийизва лагьана фикир ийиз хьайитIа ва я кпIунин са гьихьтин ятIани пай вахтунда ийидай мумкинвал аваз хьайитIа, ам кпIуниз адетдин ният (вахтунин кпIунин) авуна гьахьда. АкI хьайила, и дуьшуьшда, нагагь инсанди рагъ экъечIдалди сад лагьай ракатдин кьвед лагьай саждадилай кьил хкажна тамамдиз са ракат авунваз хьайитIа, вири капI вахтунинди хьиз гьисабзава ва ада къазадин кпIунин ният авун лазим туш («Тугьфат альМугьтаж»).
Шумуд капI къаза хъувун лазим я, эгер яш тамам хьайидалай кьулухъ абур шумуд ахъайнатIа чин тийиз хьайитIа?
Делилламишнавай фикирдал асаслу яз, и дуьшуьшда абур акьван чIавалди къаза хъувун лазим я хьи, та ваз ахъа хьайи са капIни амачирдан инанмишвал жедалди. Инсандин рикIел аламай, яни вичи ахъайнавайди чизвай кьадардал сергьятламиш хьун бес жезвач. Ферз тир кпIар акьван чIавалди къаза хъувун лазим я хьи, та гьа кьадардилай гзаф адавай ахъайиз хьун мумкин туширди якъин жедалди. Къейд: Ахъайнавай ферз тир сиверин патахъайни гьа ихьтин къарар я («Бугъат альМустаршидин»).
КIвале къуьрер хуьдай ва абурун як тIуьниз ишлемишдай ихтияр авани?
Кьуд мазгьабдал асаслу яз, къуьрерин як ишлемишуниз къадагъа ва я нагьакьанвал авач. Идан гьакъиндай Пайгъамбардин гьадисди шагьидвалзава. Ана лугьузва хьи, са сеферда савкьват яз Пайгъамбардиз къуьрен ютур гъана. Ада ам кьабулна ва адакай са пай тIуьна. ГьакIни къуьрер кIвале ва икI мад хуьна къадагъа ва я нагьакьанвал авач, вучиз лагьайтIа абур кIвалин гьайванар яз гьисабзава («Аль-Мингьаж», шаргь «Сагьигьу Муслим», «Мугъни аль-Мугьтаж», «Аль-Мугьаззаб фи фикъгь аль-имам аш-Шафии»).
Са шумуд вахтуниз пайна къимет вахкузвай (рассрочка) метягь маса къачунвай ва адан иесидал гьакъи агакьар тавунвай инсандиз ам маса касдиз маса хгудай ихтияр авани? Сад лагьай иесидиз, сифте метягь вичивай къачурда вичихъ галаз гьахъ-гьисаб авунвач лагьана, маса гун хъувур касдивай метягь вичив вахкун истемишдай ихтияр авани?
Нагагь инсанди рассрочкадиз са затI къачунваз хьайитIа, адаз а метягь масадаз маса гудай ихтияр ава. Савдадин икьрар пуч авур дуьшуьшда маса гайидаз вичив метягь вахкун истемишдай ихтияр а вахтунда ава хьи, эгер метягь ам къачунвай касдин хсусиятда амаз хьайитIа. Нагагь маса къачур касди ам маса касдиз маса ганваз ва я багъишнаваз хьайитIа, сифте иесидиз пуд лагьай касдивай а метягь вичив вахкун истемишдай ихтияр авач («Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз).
Сарар михьун патал сарарин щётка ишлемишун сивак ишлемишайдай гьисабдани?
Сивак ишлемишун – им лап кIеви сунна я. Аллагьдин Расулди мукьвал-мукьвал сивак ишлемишзавай, иллаки дастамаздин ва кпIунин вилик. Сарарилай хъипи кьелечI къат алудзавай векъи гьихьтин затI хьайитIани, сивакдай гьисабда. ГьакIни сивакдин ерида жуьреба-жуьре порошокар ишлемишайтIа жеда, месела, поташ (ушнан), химиядин промышленностда – калийдин карбонат. Гьаниз килигна, сарарин щёткадалди сарар михьун сивак ишлемишун хьиз я, амма а вахтунда сарарин щётка сивакдин ерида ишлемишунин ният хьун лазим я, вучиз лагьайтIа Пайгъамбарди лагьанва: «Вири крариз ниятдиз килигна къимет гузва».
Къейд:
Сивак яз жуьреба-жуьре тарарин хилер ишлемишайтIа жеда. Виридалайни хъсанбур аль-арак (персиядин сальвадор), ахпа – ан-нагьль (пальмадин тар), адалай гуьгъуьниз – аз-зайтун (зейтундин тар) тарарин хилер я. Абу Гьурайради агакьарайвал, Пайгъамбарди лагьана: «Эгер сивак ишлемишун зи умматдиз четин туширтIа, за ам гьар капI ийидайла ишлемишун буйругъдай (Аль-Бухари, Муслим). Сивак гьакIни Къуръан, Пайгъамбардин гьадисар, зикир кIелдалди вилик, мискIиндиз ва я кIвализ гьахьдайла, ксудайла ва ахварай аватайла, сивяй нагьакьан ни къведайла, тIуьн недалди вилик ва икI мад ишлемишун хъсан яз гьисабзава («Мугъни аль-Мугьтаж», «Бушра аль-Карим»).
