Имам Шафиидин мазгьабдай
Итим гимишдин цам, гъвечIи зунжур алаз къекъвейтIа жедани?
Къизилдин ва гимишдин къапар ишлемишиз, зунжурар, къизилдин ва гимишдин сятер, гъилерал цамар, гьакIни дишегьлийриз тайин авунвай маса безекар ишлемишун итимриз къадагъа я. Анжах гимишдин тупIал ихтияр ава. Итимриз абур чпиз маса къачун къадагъа тирди гьисаба кьуна, абур алукIдай ихтияр генани авач.
И кардик дишегьлидихъ жедай назиквилин лишанар ква, абур итимдиз хас туш. Къизилдилай ва гимишдилай гъейри амай гьар гьи металлдикай хьайитIани, месела, платинадикай, цуруникай ва икI мад авунвай безекар итимриз акалдай ихтияр ава. Гимишдин безекар, месела, яхаяр (ожерелья), цамар ва я тажар алукIун чIехи пай алимри (жумгьур) къадагъа авуна, яни динда ихтияр авач.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж» имам ашШирванидин баянар галаз, «Равзат атIТIалибин»)
Папаз ихтияр авани са тIалакь ганвай вичин гъуьлуьз муьтIуьгъ тежедай, ва ахьтин дуьшуьшда итимди вичин папан патахъай жавабдарвал тухузвани?
Гъуьлуь тIалакь ганвай (садра ва я кьве сеферда) паб иддадин вахт куьтягь жедалди вичин гъуьлуьз муьтIуьгъ хьун мажбур я. Гъуьл мажбур я ам тIуьналди, парталралди ва амай вири затIаралди, хсуси михьивал авунин затIар квачиз, таъмин авун.
Папа яб тагай дуьшуьшда (гъуьлуьн ихтияр авачиз кIваляй экъечIун), адаз ихтияр ава ам адаз лазим тир затIаралди таъмин авуникай магьрум ийидай. Иддадин кьиляй-кьилиз ам таъмин авун давам жезва. Идда куьтягь жезва аял хайила, я тахьайтIа пуд вацран кьилер хьайила.
(«Равзат атI-ТIалибин», «Тугьфат альМугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз)
Рекьин гьерекатдин къайдайри акси къалурдайла автомобилдин яргъал эквер кутадай ихтияр авани?
Масабуруз зарар гун Исламди къадагъа ийизва. ГьакI, Исламдин правода машгьур тир асул фикирри лугьузва хьи, «зарар арадай акъудун лазим я», «хъсанвал хкудунилай, хийир къачунилай пис гьал алудун эвелимжи я» ва «кьилди са касдин (хсуси) хъсанвилелай жемятдин хъсанвал эвелимжи я».
И асул фикирар бинедиз къачуна, автомобилар гьалзавайбуруз яргъал эквер кутун къадагъа я, рекьин гьерекатдин къайдайри ам виже текъверди къалурдай дуьшуьшда, вучиз лагьайтIа водителди масабур буьркьуь ийизва ва гьа идалди абуруз зарар гузва, бязи дуьшуьшар лагьайтIа, аварийралди ва кьиникьралди куьтягь жезва.
Пайгъамбарди лагьана:
«Жуваз ва масабуруз зарар гуниз рехъ гана виже къведач» (Агьмад).
Къейд:
Мусурманди вичи ийизвай крарин патахъай жавабдарвал тухун ва неинки са жуван, гьакI вири жемятдин патахъай жаваб гун лазим я. Гьа икI, гьар са мусурманди, жуван ва чарадан уьмуьрдиз хатавал авай крарин вилик пад кьун герек я.
Аллагьдин Расулди лагьана:
«Квекай гьар сад чубан я, ва квекай гьар сада куьне хуьзвайбурун патахъай жавабдарвал тухузва…» (Аль-Бухари).
Адалай гъейри, гьар са касди, вичиз «къилихдин къизилдин къайда» лугьузвай, уьмуьрдин кьилин къайда рикIел хуьн лазим я: «Жуваз хьана такIан кар масадаз ийимир».
Пайгъамбарди лагьана:
«Квекай са касни инанмиш жедач, та адаз вичиз хьана кIанзавай кар вичин стхадизни хьана кIан жедалди» (Аль-Бухари, Муслим). И къайдадал амал авуналди ва гьар са касди гьикI вичин уьмуьрдин, гьакI элкъвена къваларив гвайбурун уьмуьррин жавабдарвал тухузвайди рикIел хуьналди, чна чи къваларив гвай инсанриз зарар гудай крар авун лазим туш.
(«Фатгь аль-Мубин» шаргь альАрбаин, «Аль-ашбагь ва-нназаир», «АльМуваффакат»)
Нагагь руша бубадивай вич гъуьлуьз гун тIалабайтIа, ада вичин рушан тIалабуниз жаваб гун чарасуз яни?
Эгер руша бубадивай вичин социальный гьалдиз барабар тушир касдиз вич гъуьлуьз гун тIалабиз хьайитIа, бубадиз адан тIалабун кьилиз акъуд тийидай ихтияр ава, вучиз лагьайтIа бахтлу некягьдик гъуьлуьни папа кьведани тайин тир мажбурнамаяр тамамарун акатзава. Нагагь руша бубадивай, вич це лугьуз атанвай, вичин социальный гьалдиз барабар касдиз вич гъуьлуьз гун тIалабайтIа, буба адан тIалабуниз жаваб гун мажбур я, вучиз лагьайтIа ада ваъ лугьун гунагьдай гьисабда.
Нагагь ада са сеферда ваъ лагьана жаваб гайитIа ва и кар имам алай чкадал тестикь хьайитIа, чкадин имамдивай вичивай ам гъуьлуьз гайитIа жеда. Эгер бубади пуд ва адалай гзаф сеферра рушаз ваъ лагьана жаваб ганваз хьайитIа, ам бубадилай гуьгъуьниз къаюм вуж ятIа, гьада гъуьлуьз гун лазим я.
Некягьдин икьрарда инсандин гьал ихьтин уьлчмейрал (критерийрал) бинелу яз дегиш жезва:
- Чпи папаз чара жедай ихтияр гузвай итимдин начагъвилер ва нукьсанар, месела, жузам азар ва икI мад.
- Диндиз талукьвал. Гунагькар кас ва я гунагькар диде-бубадин (кIантIа буба хьурай, кIантIа диде) хва, вичи гьамиша гъвечIи гунагьар ийизвай, я тахьайтIа са сеферда чIехи гунагь авур, вичин социальный гьалдай михьи рушаз барабар туш.
- Асул-несилдикай хьун. Эгер руш чамралай артух асул-несил авай тухумдай яз хьайитIа, чам адаз лайихди жезвач. Асул-несилвал анжах бубадин патай фикирда кьазва.
- Гададин ва адан диде-бубадин кIвалахдин гьакъидин жуьре. Нагагь рушан ва адан диде-бубадин кIвалах гададин ва я адан диде-бубадин кIвалахдилай вине авайди яз хьайитIа, и дуьшуьшдани абур сад-садаз барабар жедач. Девлетди чамран ва я сусан социальный гьал дегишарзавач.
Къейд:
Рушан ва адан бубадин гаф сад хьайила, социальный барабарвал некягь авун патал чарасуз шартI жезвач.
