Суал-жаваб
Гьи папахъ галаз йиф акъуддатIа хкядайла, гъуьл абурун ихтияррин барабарвал хуьниз мажбур яни? ГьакI маса дуьшуьшрани?
Диндин къанунрал асаслу яз, итим гьар йиф папахъ галаз акъудун мажбур туш. Амма эгер адаз са шумуд паб аваз хьайитIа ва адаз абурукай садахъ галаз йиф акъудиз кIан хьайитIа, чип вегьена, абурун арада нубатар тайин авун лазим я.
Нагагь муькуь папарин разивал авачиз гъуьлуь абурукай садахъ галаз сад ва адалай гзаф йифер акъудайтIа, адаз гунагь жезва, ам муькуь папариз адахъ галаз тухвай йиферин кьадар эвез хъувун мажбур жезва – адалатлувал патал ва абурун ихтияррин барабарвал тайинарун патал.
Алимри и къарардин делил яз Пайгъамбардин ﷺ якъин гьадис гъизва: «Низ кьве паб аваз, ада абурукай садаз хатур авуртIа, Дувандин юкъуз ам вичин гуьгъуьна аваз чиляй галчIур жезвай бедендин пай гваз Аллагьдин ﷻ вилик акъвазда» (Абу Давуд, ат-Тирмизи).
Виридахъ галаз сад хьтин рафтарвал чарасуз тир таъмин авунин кардани хьун лазим я. Месин алакъайрин барабарвилиз ва чарасуз тир кьадардилай артух харжариз талукь яз лагьайтIа, ам авуртIа хъсан кар я.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьашия аш-Ширвани»)
Мейитдихъ галаз сурарал кьван гьикI фейитIа хъсан я?
Эгер сурар яргъа авачиз хьайитIа, кьенвайди йигин камаралди физ эхиримжи рекье тун хъсан я. Ам рекье твазвайбур магьфедин вилик кваз фейитIа хъсан я, адалай гзаф вилик къакъат тавуна. Кьенвайди рекье твадайла кьабулиз жедай себеб авачиз балкIандал алаз ва я машинда аваз фин нагьакьан кар я.
Винидихъ лагьайдаз ихьтин гьадис делил жезва: «Абдуллагьан хва Салима вичин бубадилай агакьарзава хьи, адаз Пайгъамбар ﷺ, Абу Бакр ва Умар акуна ва абур вири магьфедин вилик кваз физвай» (Абу Давуд).
(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Нигьая аль-Мугьтаж»)
Чара хьайидалай кьулухъ гъуьлуьзни папаз садаз-садан ирс къвезвани, эгер иддадин вахт куьтягь жедалди абурукай сад кьейитIа?
Нагагь гъуьлуь папаз сад ва я кьве тIалакь ганватIа ва тIалакь гайидалай кьулухъ идда куьтягь жедалди абурукай сад кьейитIа, муькуьдаз вичин ирсинин пай къвезва. Эгер гъуьлуь пуд тIалакь ганваз хьайитIа, ва паб идда куьтягь жедалди кьейитIа, вири алимар рази тир фикирдалди, гъуьлуьз адан ирс къвезвач. Идда куьтягь жедалди гъуьл кьейи дуьшуьшда, якъин гафунал бинелу яз, папаз гъуьлуьн ирс къвезвач.
ГьакIни пул гана къахчунвай тIалакьдалди (хулъу) чара хьанваз хьайитIа, гъуьлуьзни папаз иддадин вахтунда садаз-садан ирс къвезвач.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж»)
Къадагъа тир мурадар кьилиз акъудун патал пул буржуниз къачунвай касдиз закат (ферз тир садакьа) къвезвани?
Закат гьалал мурадар кьилиз акъудун патал бурж кьунвай касдиз къвезва. Къадагъа тир мурадар кьилиз акъудун патал пул буржуниз къачунвай ва я процентар алаз кредит къачунвай ва а кар къадагъа тирди чизвай касдиз закат къвезвач. Эгер гьарамар себеб яз буржара гьатнавай инсанди рикIин сидкьидай туба авуртIа, адаз закат къвезва – адан туба рикIин сидкьидай тирдан патахъай ийизвай фикир вине хьунин шартIуналди.
ГьакIни закат къвезва къастуналди тушиз авур кар масадан эменни чIур хьунин себеб хьана буржара гьатай касдиз.
(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Мугъни аль-Мугьтаж»)
Чара хьайидалай кьулухъ гьихьтин дуьшуьшра гъуьл папаз пишкеш гуниз мажбур я?
Ахьтин пишкешдиз мута лугьуда ва ам эдебдин жигьетдай папаз хьанвай зарар эвез хъувун я. Гзаф вахтара дишегьлийриз и багъишдикай чизвач, гьакI гъуьлеризни, ва абурун хиве а бурж амукьзава.
- Шафиитрин мазгьабдал асаслу яз, папак тахсир квачиз тIалакь гайидалай кьулухъ, эгер гъуьлуьнни папан арада месин алакъаяр хьанватIа, гъуьл адаз пишкеш гуниз мажбур я. ГьакIни месин алакъаяр тахьанвайдазни, нагагь адаз калымдин пай текъвез хьайитIа (къаюмди рушан разивал аваз ам калым галачиз гъуьлуьз гайи ва гъуьлуь адаз калым хьиз са затIни тайин тавур дуьшуьшда хьиз).
Тамам тIалакьдин гафар лагьайдалай кьулухъ, гъуьлуь папаз са затI багъишун лазим я, эгер тIалакь тамамди тушиз хьайитIа – иддадин вахт куьтягь хьайила (и дуьшуьшда им вацран кьилерин арада михьи хьунин пуд девир алатунин вахт я).
Савкьват гунин буржи квахьзавач, гьатта эгер тIалакь гайидалай кьулухъ яргъал вахтунин муддат алатайтIани ва я виликан паб маса гъуьлуьз фейитIани. Та гъуьлуь адаз пишкеш гудалди ва я ада вичи ам кIандач лугьудалди, ам гъуьлел бурж яз аламукьзава.
Нагагь виликан папаз къвезвай савкьват тагана гъуьл кьейитIа, адан ирсинин мал-девлетдикай виликан папаз гун патал гьа буржуниз барабар эвез кьада.
- Вичин тIалакь пул гана къахчунвай дишегьлидизни савкьват къвезва.
Чара хьайидалай кьулухъ пишкеш гунин буржи гъуьлелай алатзавач, гьатта эгер паб, диндин къанунрал бинелу яз, вичел эвленмиш жедай ихтияр авай маса диндин векил тиртIани.
- Гъуьлуькайни папакай сад кечмиш хьун себеб яз некягь акьалтIунин дуьшуьшда, чара хьайидалай кьулухъ са затI багъишунин буржи квахьзава.
Къейд:
Нагагь некягь гьич авунин ва я къуватда амачирди яз гьисабунин себеб паб тиртIа, адаз савкьват къвезвач, месела, адан муртадвал (дин гадарун) себеб яз некягь къуватда амачирди яз гьисабай дуьшуьшда. Папан тIалабуналди гайи тIалакьни и жуьредик акатзавач, вучиз лагьайтIа чара хьунин ихтияр гьамиша гъуьлуьз жезва.
(«Нигьая аль-Мугьтаж», «Равдат атI-ТIалибин», «Фатава Бакасир», «Тугьфат аль-Мугьтаж»)
