СУАЛ-ЖАВАБ
Эгер бедендин тамам дастамаз (полное купание) къачудай чlавуз бедендин са пай чуьхуьн тавуна амукьайтIа, ахпа вири беден чуьхуьн хъувуна кIан жезвани, тахьайтIа гьа пай чуьхуьн хъувун бес жезвани?
Тамам дастамаз къачудайла нубат хуьн ферз тахьуниз килигна, анжах чуьхуьн тавуна амукьай пай чуьхуьн хъувун бес жезва. Яни цIийи кьилелай жендек чуьхуьн герек къвезвач. Тамам дастамаз къачудайла нубат хуьн, яни сифте кьил, ахпа хур, далу ва гъилер ва эхирдайни кlвачер чуьхуьн сунна (сувабдин кар) я. Амма гъвечlи дастамаз къачудай чlавуз бедендин са пай, мисал яз гъил чуьхуьз рикlелай алатнатlа, гьа чкадилай гатlум хъувуна эхирдалди ам тамамар хъувун лазим я. Вучиз лагьайтlа гъвечlи дастамазда чуьхуьзвай паярин арада нубат хуьн ферз я («Бугъйату-ль-Мустаршидин»).
КIвалин хандакlар жуьмя юкъуз ядай ихтияр авани?
КIвалин хандакlар гьи юкъуз ягъайтlани жеда, гьатта жуьмя юкъузни. Амма гьяд (базар) ва я арбе йикъариз абур ягъун меслят къалурзава.
Хандакl ядалди анал хийир-дуьаяр кlелун хъсан я. ГьакIни кIвалин хандакlрин кьуд пипIел, гьар са пипIел са сеферда «Аяту-ль-Курси» кIелун хъсан я. ИкI авуртIа, кIвал писвилерикай хуьда («Ианату-тI-ТIалибин»).
Садбуру икl лугьузва: капашрин юкьвал алай цIарарай уьмуьр яргъиди яни, тахьайтlа куьруьди чириз жезва. Мусурман ихьтин гафарихъ агъун дуьз яни?
Ваъ, мусурман ахьтин гафарихъ агъана кIандач. Тахьайтlа адаз гунагь жеда.
Итимди гъуьл-пабвилин икьрар чIурзаваз хьайитIа (чара дишегьлийрихъ галаз гьатнаватlа), папа абур вири эхна кIанзавани?
Эгер итимди гъуьл-пабвилин икьрар чIуриз хьайитIа, папа къазидиз (имамдиз) шикаят авун лазим я. Къазиди къарар акъудда ва адаз ахьтин гъуьлуьвай тlалакь истемишдай ихтияр ава.
Чара дишегьлийриз гъил ядай ихтияр авани?
Мусурманар сад-садал гьалтайла гъил ягъун – им сунна тирдан гьакъиндай алимрин гаф сад хьанва. Къатадата ахъайна: «За Расулюллагьдин ﷺ асгьаб Анас бин Маликавай хабар кьуна: «Пайгъамбардин ﷺ асгьабри сада-садаз гъил ядай тирни?» Ада жаваб гана: «Эхь» (Бухари).
Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «За дишегьлийриз гъил язавач» (Агьмад). Маса гьадисда Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Чара дишегьлидихъ гъил кядалди итимдиз вичин кьилиз ракьун цаз фин хъсан я» (Канзу-ль-уммаль»).
И гьадисрал асаслу хьана, Ибн Гьажара чара дишегьлидиз гъил ядай ихтияр авач лагьана.
Кьвед, пуд гъуьлуьк хьайи дишегьли Женнетда абурукай гьидахъ галаз жеда?
Анас бин Малика ахъайна хьи, Умму Гьабибади Пайгъамбардивай ﷺ хабар кьуна: «Я Расуляллагь ﷺ, эгер дишегьлидиз и дуьньяда кьве итим хьайитIа (сифте сад ва ахпа масад), ам эхиратда нихъ галаз жеда?» Пайгъамбарди ﷺ жаваб гана: «Абурукай нин къилих хъсанди тиртIа, гьадахъ галаз». Ахпа ада ﷺ мад лагьана: «Эй Умму Гьабиба, хъсан къилих – им дуьньядани эхиратда хушбахтвал я».
Абу Дардади ахъаяй гьадис: «Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Дишегьли эхиримжи итимдихъ галаз жеда». И кьве гьадисдин арада аксивал авач. Абу Дардади ахъаяй гьадисдин мана: маса гъуьлерикай хтай ва эхирмжи гъуьлуьк квайла кечмиш хьайи дишегьли эхиримжи итимдихъ галаз жеда. Умму Гьабибади ахъаяй гьадисдин мана: и дуьньяда са шумуд сеферда гъуьлуьз фейи дишегьлиди эхиратда вичиз виридалайни хъсан къилих авай итим хкяда («Фатава аль-Гьадисия»).
Къунши хуьрерихъ галаз гекъигайла, чи хуьре экуьнин азан пара геж гузва. Чна вуч авун лазим я?
КапI адан вахт алукьнамазди ийидай ихтияр ава. Гьар са кпIунин вахт мус алукьзаватIа чирдай къайда Шариатдин ктабра кхьенва. Чи газетдин эхиримжи чина гузвай кпlарин вахтар (рузнама) гьа илимдал асаслу хьана туькIуьрнавайди я. Анжах ам Махачкъаладиз талукьди я. Гьавиляй, гьар са инсанди гьа вич яшамиш жезвай чкадин рузнама ишлемишун лазим я. Кпlарин вахтар имамривай (алимривай) ва гьакlни мискlиндиз физвай инсанривай чирайтlа жеда.
Гьакlни азан гузвай кас гъалатl хьун мумкин я, нетижада ада я фад, я геж ам гуда. И карни фикирда кьуна кlанда. Гьавиляй капl ийизвай ва сивер хуьзвай касдиз азандин вахт чир хьун чарасуз герек я. Нагагь капl са декьикьадин фад ийиз гатlумайтlа, ам дуьз жедач, гьавиляй, азандин вахтунин патахъай нагагь шак аватlа, капl ийиз тади авуна кlандач, са тlимил гуьзетун лазим я («Мингьажу-тI-тIалибин»).
Сиягьатда авайла за нисинин капI рагъдандин кпIунал вегьена. Абурукай гьим сифте авун лазим я?
Яргъал сиягьатда (83 км ва адалай артух) авайла нисинин капI рагъдандин кпIунал ва я гъетрен капI йифендал вегьейла (жам’у таъхир) абурукай кIан хьайиди сифтедай ийидай ихтияр ава. Анжах нубат хуьн, яни сифтедай нисининди ахпа рагъдандинди авун хъсан я. Къейд авун лазим я хьи, гзафбуру сиягьатдин кпIар ийидайла гъалатIар ахъайзава, абур дуьз ийизвач. Сиягьатдиз фидалди мусурманди ана кпIар ийидай, кьибле жагъурдай къайда вичиз чирун лазим я («Фатгьу-ль-Муин»).
