Суал-жаваб

Са шумуд касди тайин кьадар пул эцигна, ахпа чип вегьена ва я ам галачиз нубатдалди вири пул къачудай «чIулав касса» арадал гъидай ихтияр авани?

Гзаф карханайра кIвалахзавайбуру «чIулав кассаяр» тешкилзава. АкI «къугъваз» рази хьайи гьар са касди гьар вацра «кассада» тайин кьадар пул эцигзава. Эгер иштиракчияр, месела, цIуд кас аваз хьайитIа, ва гьарда 1000 манат эцигда лагьана икьрар хьанваз хьайитIа, абурукай гьар садаз нубатдалди гьар вацра 10 000 манат къвезва. Гьар вацра 1000 манат гун акьван чIавалди герек къведа хьи, та квез атай 9000 манат вахкудалди, жуван сифте кьиляй эцигай 1000 манат квачиз.

Винидихъ тIвар кьур жуьре пул кIватIуниз динда къадагъа авач.

(«Гьашия аль-Кальюби шаргь Мингьаж атI-ТIалибин»)

Хьайи аялдал Мугьаммад тIвар эцигда лагьана незуьр авур бубадиз, вичин фикирдилай элкъвена, маса тIвар гудай ихтияр авани?

Ваъ, ихтияр авач, вучиз лагьайтIа авунвай незуьр гьакъикъиди я ва, гьаниз килигна, чарасуз тамамарун лазим я. Мугьаммад тIвар гун сунна я, амма эгер незуьр авуртIа – ферз жезва. Гьа ихьтин къарар, чеб Исламда гун хъсан тир, амай тIварарин патахъайни я.

(«Гьашия аш-Шабраммалиси аля-Нигьая аль-Мугьтаж»)

Вичивай-вич таъмин ийиз жезвай, амма чарадан эменни чIурунай буржара гьатнавай чIехи яшда авай хциз закат (ферз тир садакьа) гайитIа жедани?

Буржара гьатнавай жуван хайи аялриз, абур диде-бубадин нафакьадал алани ва я алачни гьисаба кьун тавуна, закат гайитIа жеда.

Абуруз закат гудай ихтияр жеда анжах а чIавуз, эгер эменни чIурун къастуналди тавурди яз хьайитIа. Нагагь инсанди къастуналди чарадан эменни чIурнаваз хьайитIа, адаз закат къвезвач, та ада рикIин сидкьидай туба ийидалди.

ГьакIни михьиз ва я са кьадар бурж вахкун патал адаз яшамиш жедай лап тIимил кьадардилай артух хсуси пул (буржлу касдивай бурж вахкуниз мумкинвал тайин ийидайла, яшамиш хьун патал герек тир пул ва эменни гьисабдиз къачузвач) тахьун чарасуз я.

Эгер адаз са кьадар бурж вахкудай пул аваз хьайитIа, амай пай вахкун патал адаз закат гайитIа жеда.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж», «Мугъни аль-Мугьтаж»)

Метягь (товар) вахкудайла муьштери харжарин къимет гуниз мажбур яни?

Савдадин икьрар пуч яз гьисабдайла ва я ам гьакъикъиди тахьайла, анжах метягь кьабулай чкадал кьван агакьарун патал акъатай харжарин къимет гун муьштери мажбур я.

Нагагь муьштериди адалай артух пул ганваз хьайитIа, адаз ам элкъвена вахкун истемишдай ихтияр ава.

(«Тугьфат аль-Мугьтаж»)

Мусурманар туширбурун сурара мусурман кучукдай ва аксина, ихтияр авани?

Мусурман имансузрин сурара ва имансуз мусурманрин сурара кучукна виже къведач. Амма эгер имансуз кучукун патал мусурманрин сурарилай гъейри маса кутугай чка авачиз хьайитIа ва герек тир чкадиз ам тухудай мумкинвал авачиз хьайитIа, ам мусурманрин сурара кучукдай ихтияр ава.

Мусурманрин сурара кучукдай мумкинвал авачир мусурмандин патахъайни къарар гьахьтинди я.

(«Нигьаят аль-Мугьтаж», «Тугьфат аль-Мугьтаж» имам аш-Ширванидин баянар галаз)

Пайгъамбардиз ﷺ салават гъунин гафар куьрелди кхьейтIа жедани?

Чна Пайгъамбардин ﷺ тIвар ва я «Пайгъамбар», «Расул» ва икI мад кхьидайла, гьикьван абур тикрар жез хьайитIани, гьакьван сеферра салаватдин гафар кхьин хъсан я. Амма салаватдин гафар куьруь авуна кхьин, месела, «с.а.в.с.» ва икI мад, нагьакьан кар я.

Чна «Аллагь» гаф ва я Адан тIварар кхьидайла ва я лугьудайла, «Субгьанагьу ва Таала» ва икI мад кхьин (ва я лугьун) хъсан я.

Чна асгьабдин, алимдин ва я валидин тIвар кхьидайла ва я лугьудайла, «Разия Ллагьу ангьу», я тахьайтIа «Рагьимагьу-Ллагь» кхьин (ва я лугьун) хъсан я.

(«Ат-Такриб ва ат-Тайсир»)

Эгер папаз вацран кьилер авай вахтунда гъуьлни паб месин алакъаяр хьанваз хьайитIа, гъуьлуь жерме гун ва икI мад лазим яни?

Вацран кьилер авайла ва аял хайидалай кьулухъ иви хкатзавайла, ва гьакIни абур куьтягь хьайидалай кьулухъ ферз тир гъусулдин яд иличдалди, папахъ галаз месин алакъаяр авун къадагъа я.

Эгер къадагъа тирди чиз, кьасухдай ва гуьгьуьллувилелди гъуьлуь а кар авуртIа, ам чIехи гунагьрик акатзава.

Дишегьлидихъ галаз (папахъ галаз ва я зина авуртIа), адан вацран кьилер авайла, гьакIни аял хайидалай кьулухъ иви хкатзавайла ни месин алакъаяр авуртIа, гъил къачудайвал са динар садакьа гун сунна я. Им тахминан кьуд грамм михьи къизил ва я са динардин къимет авай са маса затI я, месела, парталар, пул ва икI мад, эгер а кар вацран кьилерин сифте кьиляй ва иви гзаф фидай йикъара хьанвай кар яз хьайитIа.

Нагагь а кар вацран кьилерин ва я аял хайидалай кьулухъ иви хкатунин эхирдай, иви акьван гзаф къвен тийидайла, ва гьакIни абур куьтягь хьайидалай кьулухъ ферз тир гъусулдин яд иличдалди хьанваз хьайитIа, динардин са пай ва я эменнидикай адан къимет авай са затI гайитIа хъсан я.

Бязи алимри лугьузва хьи, са динар ва я динардин са пай, ва я абур акъваззавай къимет садакьа хьиз гун гьакIни хъсан я кьасухдай, себеб авачиз жуьмядин капI тур, ва гьакIни гьихьтин хьайитIани чIехи гунагь авур касдиз.

(«Нигьая аль-Мугьтаж» имам аш-Шабрамаллисидин баянар галаз)

Рекье гьатзавай касдин гуьгъуьнлай азан кIелун сунна яни ва а вахтунда кьибледихъ элкъуьн герек яни?

Ихтияр авай рекьиз экъечIай касдин гуьгъуьнлай азан кIелун сунна я.

Диндин алимар, азан ва икъамат кIелдайла кьибледихъ элкъвена кIвачел акъвазун хъсан я лугьудай, къарардал атана. Гьа и къарар неинки кпIуниз эвер гуниз талукь я, гьакI амай дуьшуьшра ам кIелунизни.

АкI хьайила, рекье гьатзавай касдин гуьгъуьнлай азан кIелдайла, кьибледихъ элкъуьн сунна я. Гьа икI авун хъсан я цIийиз хайи аялдин эрчIи япал азан, чапла япал икъамат кIелдайлани.

(«Ианат атI-ТIалибин», «Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьашия аль-Асна»)