Мад таб ийиз кIанзавач
Зун духтур я ва гзаф вахтара «вири хъсан жеда» лугьуз, зун азарлубур умудлу авуниз мажбур жезва, амма гьа са вахтунда хъсан тежедайди заз чизва. Са патахъай, рикIиз ийизвай цIийи эсерралди абурун гьал генани четинариз кIанзавач, муькуь патахъай – заз чизва, инсанрин вилериз килигиз за тапарарзавайди ва зун и кардикай галат хьанва. За вуч ийида?
Алимдин жаваб:
Таб – им гьакъикъатдихъ галаз кьан тийизвай са кардикай лугьун я, ам къастуналди лугьузвани ва я чин тийиз лугьузвани аслу тушиз. Амма инсандиз гунагь жезва анжах къастуналди таб авурла. Гьакъикъи инанмиш кас тапархъан хьун мумкин туш, амма бязи дуьшуьшра мусурманриз таб ийидай ихтияр ава. Пайгъамбардин руш Умм Кульсума ахъайна: «Заз ада (Аллагьдин Расулди ) инсанри лугьузвайдакай (тапаррин гьакъиндай) са вуч ятIани лугьудай ихтияр гайидакай ван хьайиди туш, пуд дуьшуьш квачиз: дяведин вахтунда, инсанар меслят ийиз кIан хьайила ва итим вичин папахъ галаз ва я паб вичин итимдихъ галаз рахадайла» (Муслим).
И гьадисди чаз ачухдиз къалурзава хьи, таб ийидай ихтияр ава анжах чпикай хийир авай дуьшуьшра. Имам Абу Гьамид аль-Гъазалиди лагьана: «Инсандин гафар – мураддив агакьунин алат я ва гьар са тариф авуниз лайихлу мураддив гьикI дуьзвилин куьмекдалди агакьзаватIа, гьакI тапаррин куьмекдалдини агакьиз жеда. Амма таб авун лап кIевелай къадагъа я, эгер ада акьалтIай чарасузвал авачиз хьайитIа.
Хъсан мураддив таб авунилай гъейри маса къайдада агакьиз тежедай дуьшуьшра, таб ийидай ихтияр ава (мубагь), эгер ам ихтияр авай крарик акатиз хьайитIа ва чарасуз (важиб) я, ам ферз тир крариз талукь яз хьайитIа. Месела, нагагь инсан адахъ къекъвезвай залумдихъай чуьнуьх жезваз хьайитIа, адаз куьмек гун патал, адан чан хуьн патал, таб авун чарасуз я. Суалдиз жаваб гудайла лугьуз кIанзава хьи, азарлудал кьил чIугунин эдебрик адан рикIиз теселли гун ва шадарун патал ийизвай крарни акатзава.
Пайгъамбарди идан гьакъиндай лагьана: «Куьн азарлудан патав фейила ва адан рикIе кIубанвал твадайла, ида са затIни дегишарзавач (кьадар-кьисметдикай), амма адан руьгь хкажзава» (Ат-Тирмизи). Чна азарлудаз лугьудайла: «Вири хъсан жеда, инша Аллагь (эгер Аллагьдин кьадар хьайитIа), я тахьайтIа «къуй Аллагьди ви уьмуьр сагълам яз яргъи авурай», - ида азарлудан рикIе шадвал ва умуд твазва ва ам сагъ хъхьунин себеб хьун мумкин я, вучиз лагьайтIа начагъвал ва сагъламвал Халикьдин I ихтиярдилай ва къудратдилай аслу я.
Гьавиляй духтурди азарлудан рикIиз теселли гунин ва умудлу авунин гафар лугьуз мажбур хьуна гьатта виридалайни четин дуьшуьшрани са къадагъани авач. Адалай артух яз, духтурдиз вичиз чир хьун ва аннамишун лазим я хьи, начагъвал тайинаруни ва сагъар хъувуни Раббидин кьадар ачухдиз къалуриз хьун мумкин туш ва ада эхирдал кьван азарлудан патахъай Аллагь Тааладин регьимдик ва къудратдик инанмишвал ва умуд хуьн лазим я.
Психологдин меслят:
Саки гьар са кас, нин пеше гьар гьикI хьайитIани инсанрин психикадин ва я бедендин сагъламвилихъ галаз алакъалу ятIа, вахт-вахтунилай гьа ихьтин гьалдиз аватзава. Ихьтин дуьшуьшар виридавай сад хьиз эхиз жезвач, нетижада гзафбурун рикI пешедикай хазва. Ина эвелемживал квез гудатIа чир хьун лап важиблу я. Сифтени-сифте ихьтин делил кьабула: вири крар духтурдин ва я маса пешекардин гъиле авач.
Инсандин сагъламвилиз гзаф кьадар себебри таъсирзава ва абур харапIдайбуруз ва яратмишдайбуруз пай жезва ва абур вири гьисабдиз къачудай мумкинвал гьамиша жезвач. И кар себеб яз гьисабдиз къачун лазим я хьи, азарлудан рикIиз ийизвай эсердин гьалдини адан сагъламвилиз гзаф таъсир авун мумкин я. Квевай лугьузвай гафара са тIимил дегишвал туртIа жеда ва «вири хъсан жеда» гафарин паталай икI лагьайтIа жеда: «Аллагьди гайитIа, вири хъсан жеда».
Амма эгер азарлудаз адан начагъвилин заланвиликай лугьун герек атайтIа, ам абурун мукьвабуру лагьайтIа хъсан я, куьне лагьайтIа, абур азарлудан гьалдин гъавурда тун лазим жеда. Абуруз азарлудан къилих хъсан чизва ва абурувай а гафар адал дуьз ва рикIиз тIар тежедай жуьреда агакьардай кас жагъуриз жеда. Куьне лагьайтIа, рикIиз теселли гудай гафар лугьун хъсан я, гьикI хьи азарлудаз вич сагъ хъхьунин мурад хьун абурулай аслу жеда.
АЛИАСГЬАБ МУРЗАЕВ, ПСИХОЛОГ АДИЛЬ ИБРАГЬИМОВ, АЛИМ
