Мугьман кьабулунин ва къунагъвилин (хванахвавилин) адетар

Алатай са макъалада куьн дагъустанвийрин хизанди мугьман кьабулунин гьакъиндай авай адетдихъ галаз таниш хьанай. И адет анжах са хизанда кьиле тухузвайди туш. Мугьман кьабулунин адетдал тухумдини, жемятдини амал ийизва.

Жемятдихъ мугьманрал рикI алай хизанар ва тухумар гзаф хьун хъсан я. Ихьтин жемятдиз «мугьман кьабулдай жемят» лугьуда. Им а жемят патал виридалайни чIехи ва хъсан къимет я.

Мугьман кьабулунин къайдайри Дагъустандин жемят агъадихъ галай къунагъвилин адетдал гъизва. «Къунагъ» (хванахва) «дуст» лагьай чIал я. Яни ам вичин жуьреда стхавилиз кьабулун я. Дагъустандин халкьарихъ куьгьне къунагъар (хванахваяр) хуьдай ва цIийибур жагъурдай адет ава. ЧIехи бубадин, жуван бубадин къунагъ хва патални, хтул патални къунагъ я. Са сеферда ви кIвализ мугьман хьиз атай инсандизни къунагъ жедай ихтияр ава.

Дагъустандин хуьрера виридалайни гзаф къунагъар авай хизанар лап гьуьрметлубур яз гьисабзава. Гьар сад маса хуьрера, районра, шегьерра ва иллаки маса миллетрикай жуваз къунагъар кьаз алахъзава. Чи бубайрин ва чIехи бубайрин адетар гьа ихьтинбур я. Им Дагъустандин халкьарин уьмуьрдин ва дуствилин къанун я.

Къунагъвилин адетдихъ вичин кьилдин мажбурнамаяр ава. И мажбурнамаяр кьве къунагъдини тамамарна кIанзава. Мугьман (къунагъ) атайла, ам герек вири затIаралди таъминарда. Къунагъри чпин уьмуьрдин четин вахтунда сада-садаз куьмек гана кIанда.

Къунагъар шад чIавузни пашман йикъарани санал хьун адет я. Къунагъар мукьвал-мукьвал садсадан кьилив фена кIанда. КIвал эцигиз, бегьер кIватIиз, маса кIвалахар тамамариз куьмек гуда.

Са хуьруьз фейила, ана вахъ къунагъ аватIа, вуна эвелни-эвел адал кьил чIугун лазим я. Эгер са вучиз ятIани маса касдин кIвале акъвазуниз мажбур хьанватIа, ада къунагъдиз хабар гана кIанда.

И къайда-къанун аялрини, чIехибуруни, итимрини, дишегьлийрини хуьн лазим я. Им мажбурнама я. И крар вири инсандиз, дуствилиз гьуьрмет авунин ва сад-садан гъавурда дуьз акьунин, инсанрин ва халкьарин арада разивални ислягьвал хуьнин дережаяр къалурзавайбур я. Абурал вирида амал авуна кIанзава.

Гафарин манаяр:

къунагъ – хванахва; маса чкадай тир хизандин мугьман; дережа – инал: ери; са карда, кеспида агалкьунар хьун.

Шайдабег Мирзоев, ДГПУ-дин профессор