Тапарар ва алай аямдин илим
Чна виш лагьай сеферда Къуръандин аят гъизва (мана): «Чна ахпа Чи аламатар къалурда, та абуруз, Ам Гьакъикъат тирди, ашкара жедалди» («Фуссилат» сурадин 53-аят) – ва виш лагьай сеферда Аллагьдин ﷻ регьимдал чун аламат жезва, вучиз лагьайтIа Ада Вичи лагьайдахъ чаз гьакI инанмиш хьун эмирнавач, Ада чаз Аллагь ﷻ - Гьакъикъат тирдан ва гьакIни Адан кIани Пайгъамбар ﷺ гьахъ тирдан агъзурралди инкар тежер делилар гъанва.
Къе чаз ихьтин машгьур гьадисдикай рахаз кIанзава: «Тапаррикай мукъаятвал ая, гьакъикъатда, тапарри гунагьдихъ ракъурзава, гунагьди – цIуз» (Бухари).
Гьич садрани фикирзавачир и гьадисдани илимдин аламат жедайди. Амма, килигайтIа, авазва, вични ачух, МРТ-дин виридалайни цIийи жуьрейрин аппаратар ишлемишна тухвай ахтармишунри тестикьарнавай.
2016-йисуз кесерлу (авторитетный) илимдин журналдин Nature Neuroscience (Нейробиологиядин илимдин журнал) 19-нумрада, винидихъ лагьай гьадис гьакъикъи тирди субутарзавай макъала чапнавай. И журналда нейробиологиядай хьанвай эхиримжи агалкьунриз бахшнавай макъалаяр чапзавайди я.
КилигайтIа, гьар са таб мефтIеди акьван заландиз кьабулзава хьи, маса касдиз регьим авунин, адан язух чIугунин патахъай жаваб гузвай мефтIедин нейронар терг жезва ва мефтIедин къурулуш (структура) икI дегиш хьуни къвез-къвез тахсиркарвал авунал гъун мумкин я. Кар ана ава хьи, эгер дуьз рахазвай касдин мефтIедиз акьван гуж гузвачтIа, ада тапарардайла, кардик мефтIедин пелен пайни экечIзава.
И ахтармишуна идахъ галаз Къуръандин мад са аламат ачух хьана. «Алякъ» сурадин 16-аятда лугьузва (мана): «…кукIуш (пел) тапарардайди, ягъалмиш жедайди я» (насиятун казибатун), яни тапарардайла кардик акатзавай мефтIедин пелен пай.
Таб мефтIеди акьван заландиз эхзава хьи, гьа и пелен паюнин клеткаяр рекьиз гатIумзава ва, гьаниз килигна, инсандиз акси яз тахсиркарвал авуниз манийвал ийизвай «турмуцI» квахьзава.
Инсандин мефтI, компьютер хьиз, гьакъикъат лугьун патал туькIуьрнава ва гьар гьи табди хьайитIани а туькIуьр хьун чIурзава. Идахъ галаз сад хьиз, маса инсандиз акси яз гунагь авунин вилик пад кьунни чIур жезва. Магнитно-резонансный томографидин шикилрай ачухдиз аквазва хьи, гьар са таб авурла мефтIедин пелен пай гьикI гьяркьуь жезватIа. Алимри къейдна хьи, тапарардайла, инсандин маса касдихъ галаз алакъалу тир регьимдин ва рикI кунин гьиссер, квахьзава.
Виридалайни ажайиб кар ам я хьи, и макъаладин эхирдай алимри гьатта куьлуь-шуьлуьйрани жув табдикай хуьн меслят къалурзава, гьикI хьи абуру тахсиркарвилерал гъизва. Алимриз кутугайвал, абур таб авунин нетижаяр ахтармишунал акъвазнач, гьакIни абуру дуьзвили мефтIедиз ийизвай таъсир ахтармишна. КилигайтIа, дуьзвили акси тегьерда эсер ийизва, рикIиз таъсир авунин ва рикI кунин зулар (зоны) гужлу ийизва. Ахтармишунин нетижаяр кьадайла, алимри дуьзвал лугьун меслят къалурзава, гьикI хьи и карди маса инсандин патахъай жедай язух чIугун ва регьим гужлу ийизва.
Им маса гьадисдини тестикьарзава: «Куьне дуьзвал яхъ – гьакъикъатда, дуьзвили хъсан крарихъ тухузва, хъсан крари – Женнетдиз» (Бухари).
