Лезгийрин къадим пачагьлугъ
Лезгийрин къадим пачагьлугъ
эвел алатай нумрада
Лакзийрин дин ва чIал
Арабрин тарихчи ва сиягьатчи Масудиди кхьизвайвал, лакзийрин арада Шир-ваншагьдиз муьтIуьгъ тежезвай динсузарни авай. Куьрдерин тарихчи Ибн ал-Асиран кIвалахрай малум жезвайвал, XIII-асирдин кьуд паюнай сад лагьайда лакзийрик Ислам дин кьабул тавунвайбурни кумай. Ада гьакIни хабар гузвайвал, 1221-йисуз татарар, Ширван къачурдалай кьулухъ, кефердихъ рекье гьатна ва абуру гзаф кьадар лакзияр телефна. Абурун арада гьам мусурманар, гьамни динсузар авай.
Закария аль-Казвиниди XIII-асирда «Пачагьлугърин гуьмбетар ва (Аллагьдин) лукIарикай малуматар» ктабда кхьизва: «ЦIахур чIехи ва гзаф халкь авай шегьер я. Ам лакзийрин пачагьлугъдин кьилин шегьерни я. Ана медресани ава. Ам чкадин везир Низам ал-Мулкал Гьасан ибн Исгьакьа (къуй адан руьгь Аллагьди ﷻ михьи авурай) арадал гъана. Медресада муаллим ва факъигьар ава. Ихтилатрай малум жезвайвал, абуру «Мухтасар ал-Музани», «Имам аш-Шафиидин ктаб» кIватIалар лакзи чIалаз таржума авуна…».
1131-йисуз Дербентдиз атай арабрин тарихчи ва сиягьатчи Абу Гьамид ал-Гарнатиди кхьизвайвал, мусурманрин ихтиярриз талукь яз вичи лагьай келимаяр шегьердин эмирди са шумуд чIалаз элкъуьрна: «И эмирди зи регьбервилик кваз фикъгьдай ал-Махамилиди кхьенвай «Разивалдай ктаб» кIелзавай. Ам (вичелай Аллагь рази хьурай) са шумуд чIалал рахазвай: лакзи, табалан, филан, закалан, хайдакь, гумик, сарир, алан, асск, зарихкаран, туьрк, араб, перс». Пешекарри гьисабзавайвал, арабрин тарихчиди тIвар кьунвай чIалар ибур я: лезги, табасаран, дарги чIалан акъуша ва цIудахар, урахи ва къайтагъ диалектар, яхул, авар, осетин (алан ва асск), къубачи, туьрк, араб, перс.
Лезгийрин тарихдиз талукь порталда чапнавай Алпан Акиман макъалайрикай сада винидихъ тIвар кьунвай чIаларин арада агъул, рутул, цIахур, будугъ, крыз, хапут, хиналугъ чIалар тахьуни а вахтунда вири и халкьарихъ са чIал — лакзи чIал авайдан гьакъиндай шагьидвалзава.
Лакзийрин яшайишда авай алакъайрикай рахадайла, мусурманрин алим Якъут аль-Гьамавиди кхьизва: «Лакзийрин чилел жемятдин арада агьалийрин са шумуд къат яшамиш жезва. Мисал яз, азадбур, абур гьакIни ал-хамашираяр хьиз сейли я. Абурал маликри гуьзчивал тухузва. Кесиб къатарикай рахайтIа, абурун арада ал-мишакар, лежберар (акарар), лукIар ва сеняткарар (мухханар) ава».
Тарихдин и чешмедай ашкара жезвайвал, Лакзида гьукум маликрин (регьберрин) гъиле авай. Голландиядин арабист Михаэл Ян де Гуеди акарарни мухханар чил гьялзавай лежберарни сеняткарар яз гьисабзавай. Урусатдин тарихчи ва археолог М.И.Артамонова вичин кIвалахра мишакар — аскерар-дворянар, маликар – князар яз къалурнава.
Лакз ва Ширван
Алпан Акиман «Лакз» макъалада къейднавайвал, Лакз ва Ширван са девирда лезги халкьарин Кавказдин Албания гьукуматдин паяр тир. Гьавиляй и кьве пачагьлугъдин арада яшайишдинни сиясатдин, диндинни медениятдин рекьяй умуми крар, месэлаяр гзаф авай.
Албанрин къадим гьукумат чкIайдалай кьулухъ, Лакзидин ва Ширвандин арада геждалди дуствилин алакъаяр авай. Лакз Ширван кеферпатай къвезвай куьчери чапхунчийрикай хуьзвай сенгер хьиз тир. Тарихдин чешмейра «Лакз Ширвандин даях тирди» къейд авун дуьшуьшдин кар туш. Вичин нубатда Ширвандини кьибледихъай Лакзидихъ физвай чапхунчийриз гзаф манийвилер гузвай.
Лакзидин ва Ширвандин арада аваз хьайи дуствилин алакъаяр тарихчийри фикир тагана тунач. Мисал яз, Р.М. Мегьамедова кхьизва: «Дербентдин, Лакзидин ва Ширвандин арада авай алакъайриз кьетIендиз фикир гайила аквазва хьи, Дербентдинни Лакзидин халкьари Ширвандин агьалийрихъ галаз авай чпин мукьвавал гьиссзавай. Ширвандиз куьчерияр-даиламитар гьахьайла, Ширваншагьди Дербентдивай куьмек тIалабнай. Дербентдин агьалийри куьмекни ганай. Нетижада даиламитар Ширвандай чукурнай».
Шаркь патан Кавказдин гегьенш мулкарал къадим Албаниядин халкьарин арада авай садвал къалурзавай са жерге делилрикай алим А.Р.Шихсаидовани лагьанва. Кьилди къачуртIа, ада кхьизва: «Куьрдерин XII-асирдин автор Намдаран хва Масуда агакьарнавайвал, XI-асирдин эхирра ва XII-асирдин эвел кьилера Ширвандинни лакзияр яшамиш жезвай са жерге хуьрерин арада ислягь алакъаяр авай. И кардикай менфят къачуна, Ширванди къазикъумухвийрихъ галазни алакъаяр хуьзвай…».
Лакзидин илим ва меденият
Лакз чпихъ жуьреба-жуьре рекьерай акьалтIай алакьунар авай гзаф алимрин макан тир. И делил чав агакьнавай тарихдин чешмейри тестикьарзава. Баб аль-Абвабда гзаф алимар хьана, гьа жергедай яз нуфузлу шейх, машгьур тарихчи, мугьаддис (гьадисар чидайди) Маммус ал-Лакзи. Ам «Тарих Баб аль-Абваб ва Ширван» ктабдин автор я.
Дербентдин кьиле Агълабидрин тухумдин векилар авай къадим шегьердин тарихчи, чIехи алим, «Дарбанд-нама» ктабдин автор Юсуф ал-Лакзидин би-нени Лакзидай я.
Сейли сиягьатчи Ибн Батута вичин са кIвалахда хабар гузвайвал, Къизилдин Ордадин меркезда — Сарайда шафиитрикай тир насигьатчийрин арада имам Седредин Сулейман ал-Лакзи тIвар алай кас яшамиш жезвай. Адахъ ина еке нуфуз ва гьуьрмет авай.
Мусурманрин чIехи алим Якъутани вичин бине Лакзидай тир Мусса ибн Юсуф ал-Лакзи алимдикай хабар ганва. Ам Арабистанда яшамиш хьана. Якъута мад вичин «Пачагьлугърин гафарган» ктабда Гьаким ал-Лакзи ад-Хунлии ад-Дербенди алимдин тIварни кьунва. Авторди къейдзавайвал, ам XII-асирда Бухарада яшамиш хьана.
Лакзидин юкьван виш йисарин са кьадар алимрикай вичин кIвалахра РАН-дин востоковеденидин Институтдин директордин заместитель, тарихчи, чи бар-каллу ватанэгьли Аликбер Аликберов раханва.
Са гафуналди, Лакз, лезгийрин къадим пачагьлугъ, еке тарих, девлетлу меде-ният, вилик фенвай илим авай макан тир.
(Макъала кхьидайла Википедиядин сайтдикай, лезгийрин тарихдиз талукь порталдикай, Амри Шихсаидован илимдин кIвалахрикай менфят къачунва).
