Константинополдин руьгьдин гъалибчи

И чIехи касдин вилик гьуьрмет авуналди пачагьар ва алимар къарагъдай, адан гъилериз дуьньяда виридалайни къуватлу пачагьлугъдин гьакимри теменар гудай, адаз Константинополдин руьгьдин гъалибчи лугьудай, ада медицинада асирар алатайла тестикьар хьайи ачухунар авуна… Ихьтин ва идалайни артух лайихлувилерин сагьиб, руьгьдин устаз, алим ва духтур Мугьаммад бин Гьамзат, инсанрин арада Ак Шамсуддин хьиз малумди я.

Ам гьижрадин 792-йисуз Дамаскда дидедиз хьана. Ирид йис жедалди ада Къуръан хуралай чирнай. Жегьил вахтара чирвилерихъ къекъвез гзаф шегьерра къекъвена. Ада суфийрин рехъ кьуна ва вичин вахтунда ам виридалайни машгьур алим ва суфий хьана. Османан пачагьлугъдин султан Кьвед лагьай Мурада вичин хва Мугьаммад, мукьвара Мугьаммад аль-Фатигь, яни Мугьаммад Гъалибчи хьиз малум жедайди, тербия гун патал адал ихтибарнай. Исламдин алемда виридалайни машгьур пачагьрин дестедик Мугьаммад аль-Фатигь кутуртIа жеда.

Ам ажайиб инсан тир. Адаз са шумуд чIал чизвай, илимрай хъсан кьил акъудзавай, шиирар кхьизвай, вичив барабарди авачир тешкилатчи, сиясатчи ва кьушундин кьил тир. Идахъ галаз санал, ам Аллагьдихъай гзаф кичIе ва дамах гвачир инсан тир. Ам гьарамрикай яргъа хьанвай пегьриз уьмуьр кьиле тухузвайбурукай хьана. Икьван хъсан къилихар вири санлай пачагьдиз хас хьун тек-бир кIвалах я.

Ихьтин чIехи инсан тербияламишунин кардик шейх Ак Шамсуддина чIехи пай кутуна. ГъвечIи чIавалай шейхди адак рикIин сидкьивал, Аллагьдихъай кичIе хьун, чирвилерихъ кIанивал ва маса хъсан лишанар кутуна. Пайгъамбарди ﷺ виликамаз лагьай Константинополдал гъалибвал къачудай мусурманрин регьбер гьа вич тирди шейхди ам инандирмишна.

Мугьаммад аль-Фатигь пачагь хьайидалай кьулухъ, ам Константинополдал дяве ийиз фидай гьазурвилер акваз башламишна. Ада вичин везир Агьмед-Паша шейх Ак Шамсуддинан патав меслят ийиз ва дяведа иштиракун патал теклифиз рекье туна.

Шейх рази хьана, мукьвара жедай гъалибвилел везир шадарна ва адаз лагьана: «Эгер Аллагьдиз кIан хьайитIа, Константинополди алай йисуз чаз рей гуда».

Генани шейхди мусурманар шегьердиз флан чкадай ва флан юкъуз гьахьдайди лагьана ва шегьердиз гьахьдай чка ва югъ малумарна. «А кар хьайила вун султандин патав жеда», - хълагьна ада. Везирди султан и хабардив шадарун патал тади къачуна. Гьижрадин 857-йисуз мусурманри Константинополдал гьужум авуна. Саки кьве вацран къене шегьер элкъуьрна кьунвай ва эхирни Жумада аль-уля вацран 20-юкъуз шегьер кьуна.

Ягъунар фидайла акI жедай хьи, на лугьуди шегьер кьаз алакьдач. Са бязи меслятар къалурзавай ксари султандиз чпин шаклувилер лугьузвай: «Куьне анжах са шейхдин (Ак Шамсуддинан) гафуниз яб гана шегьер кьун патал чIехи къуватар рекье тунва, гила икьван инсанривай ва такьатривай хьанвай чун ахьтин нетижайрив агакьнавач ва шегьер кьада лагьана гьич умуд квач…». И ихтилатдилай гуьгъуьниз султанди вичин меслятар гузвай кас шейхдин патав рекье твазва, амма адан жаваб дегиш тежедайди тир: «… Шак алач, шегьер чна кьада». Шегьердал гьужумун патал султан генани мягькем хьана.

Ингье шейхди лагьай югъ алукьна. Инсафсуз ягъунар физвай, адахъ галаз вахтни физвай, анжах хиве кьур гъалибвилин лишанар авачир. Адалай кьулухъ султанди мадни везир Агьмед-Паша шейхдин патав рекье твазва. Везир шейхдин алачухдив агатзава, амма шейхдин мукьва тир ксари вичин патав устазди садни ахъаймир лагьанвайди хабардар авуна. Амма Агьмед-Пашадивай алачухдин къенез килигиз алакьна ва адаз шейх саждада аваз Аллагьдивай тIалабунар ийиз акуна.

Са кьадар вахтунилай шейх хкаж хьана ва лагьана: «Аллагьу Акбар! Шукур хьуй Аллагьдиз чаз и шегьердал гъалибвал ганвай!».

Везир кьулухъ элкъвейтIа, адаз шегьердиз гьахьзавай мусурманар акуна ва ада абурухъ галаз акахь хъийидайвал тади къачуна. Ам шегьердиз гьахьдайла, адан патав султан гваз хьанай кьван.

Султандин рикIел шейхдин гафар рикIел хтана ва ада машгьур келима лагьана: «Зи шадвал и шегьердал кьунвай гъалибвал патал ваъ, амма чи вахтунда Ак Шамсуддин хьтин инсан авайвиляй я».

Гуьгъуьнин юкъуз султанди шейхдин патав адан алачухдиз кьил чIугуна. Ам шейхдив агатна, адан гъилиз темен гана ва вич гьалватда твадайвал тIалабна. «Гьалват» - им шейхдин тапшурмишуналди муьруьд, рикI Аллагьдилай гъейри амай вири шейэрихъай михьун патал тайин тир вахтунда кьилди хьун я.

Анжах шейхди адаз инкар авуна. Кефи чIур хьайи султанди лагьана: «Туьркерикай сад гьа ихьтин тIалабун аваз ви патав атайла куьне адаз кIандайвал ийизва, амма зи тIалабун кьабулзавач!»

Шейхди жаваб гана: «Эгер гьалватдиз фейитIа, ваз ахьтин хушвал жеда хьи, ваз гьукум кьиле тухуз гьич са зеррени кIан хъжедач ва гьукуматдин крар агъуз аватда, акI хьайила Аллагьди чаз жаза гун мумкин я». Ахпа гьукум кьиле тухун патал шейхди са кьадар насигьатар гана ва султан къарагъна хъфена.

Константинополь кьурдалай кьулухъ султанди шейхдивай чIехи асгьаб Абу Аюб аль-Ансаридин, Аллагь рази хьурай вичелай, сур алай чка къалурун тIалабна. И машгьур асгьабди Константинополдал авур сифте гьужумда иштиракнай ва ам шегьердин цларин кIанив кучуднавай.

Адан сур тестикьдаказ алай чка садазни чизвачир. «Заз ангье атIа чкадай экв аквазва. Белки адан сур гьана аватIа», - лагьана шейхди ва къалурай чкадиз рекье гьатна. А чкадив агатайла, шейх са кьадар вахт кисна акъвазна, ахпа лагьана: «Зун адан руьгьдихъ галаз гуьруьш хьана, ада чаз кьур гъалибвал тебрикна ва вичин сур азаднавайвиляй чухсагъул малумарна».

Султанди вичин раятрин рикIера шаклувилер тежедайвал, асгьаб гьа инал кучуднавайдан са лишан хьайитIани къалурун патал шейхдивай тIалабна. Са тIимил кьван фикирна, шейхди лагьана: «Инал эгъуьн. Кьве кьуьнт дериндай квез кхьинар алай кIус жагъида. Ам асгьабдин сурун кьилихъ янавайди тир». Гьакъикъатда, абуруз анай Абу Аюб аль-Ансаридин, Аллагь рази хьурай вичелай, тIвар алай къван жагъана. Ахпа султанди сурал инсанривай кьил чIугваз жедайвал и чка туькIуьрун патал буйругъ гана.

Винидихъ лагьай вакъиаяр жедалди муьжуьд асир идалай вилик Аллагьдин Расулди ﷺ виликамаз лагьанай: «Константинополдал чарасуз гъалибвал къачуда. Гьикьван гуьзел ятIа аку абурун кьилевайди, гьикьван гуьзел ятIа аку а кьушун».

Са шумуд асир идалай вилик Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ тарифар авур, гьеле дуьньядиз татанвай чIехи пачагьдиз тербия гайиди гьа Ак Шамсуддин тир. Ак Шамсуддин неинки руьгьдин устаз ва Шариатдин алим хьиз ва гьакI магьир духтур хьизни машгьур я. Аллагьди адаз руьгьер сагъар хъийидай алакьун ганвайвал, гьа жуьреда адаз инсанрин беденар сагъардай алакьунни ганвай. Ам акьван магьир духтур тир хьи, инсанри лугьудай, гуя гьи азардин дарман гьи набатат ятIа малумарун патал, адахъ галаз набататар чеб рахадай.

Вичелай кьулухъ шейхди диндай ва медицинадай араб ва туьрк чIаларал ктабар тунва. Адан духтурвилин алакьунар анал чир жезвай хьи, ам гьеле микроскоп авачир девирда микробрикай раханвай ва абур гзаф азарар чукIурзавайбур тирди къейднай. Константинополь кьурдалай кьулухъ шейхди шегьердай хъфин кьетIна.

Константинополь Стамбул тIварцIелди дегишар хъувунвай ва Османан пачагьлугъдин меркез хьанвай шегьерда акъвазун патал, султан шейхдал гзаф алахъна. Амма шейхди инкар авуна ва Стамбулдай ам экъечI хъувуна. Гьижрадин 863-йисуз Ак Шамсуддин рагьметдиз фена ва ам Туьркиядин Койнак лугьудай чкада кучуднава.

АБУБАКР ДАЦИЕВ