Ибн Халдун – мусурманрин дамах
Арабрин мусурман философ, тарихчи, халкьдин чIехи алим Абу Зайд Абдуррагьман ибн Мугьаммад Ибн Халдун аль-Хазрами аль-Ишбили 1332-йисуз (мусурманрин йисар гьисабуналди – гьижрадин 732-йисуз) хана.
Адан ата-бубаяр Йемендин хизандай тир. Абур Севильядиз куьч хьанай ва а шегьердин арабрин тарихда важиблу роль къугъвана. Гьижрадин ирид лагьай асирдин юкьвара, крестоносецри Севилья къачурла, Ибн Халдунан ата-бубаяр Сеутадиз (Мароккодин кефер патан гьуьлуьн къерехда, Гибралтардин къаншарда авай Испаниядин гъвечIи полуэксклав), ахпа Тунисдиз катна. А чIавуз Тунисда Хафсидрин тухумди гьакимвалавай.
Ибн Халдуна вичин «ат-Та`риф» ктабда кхьизва хьи, гьеле аял тир чIавуз ада Къуръан хуралай чирна ва Къуръан кIелунин вири ирид машгьур жуьрени адаз хъсандиз чизвай. Ахпа тафсир (Къуръандиз баянар гун) ва Пайгъамбардин гьадисар чирунал машгъул хьана, фикъгь (Исламдин ихтиярар) ва араб чIалан грамматика дериндай чирунал алахъна.
Ибн Халдунан сад лагьай муаллим адан буба тир, амма жегьил гада бубади гузвай тарсарал рази хьана акъваззавачир. Ада Тунисдин чIехи алимривай тарсар къачузвай ва вичин цIемуьжуьд йис хьайила адакай фикъгьдай ва диндин маса илимрай бажарагълу алим хьана. Икьван чIавалди ада гьакIни гьадисрин илим, логикадин ва философиядин бинеяр чирна ва и илимрай вичин сифте кхьинар ийиз башламишна.
Ибн Халдуна са шумуд йисуз Африкадин пачагьрин жуьреба-жуьре къуллугърал кIвалахна, ахпа Гибралтардилай элячIна вичин ата-бубайрин ватандиз – Андалусиядиз – фена ва, вич Андалусияда мусурманрин эхиримжи гьаким яз гьисабзавай, Гранададин пачагьдин патав акъвазна.
Амма Гранадада адал пехилбуру адаз акси яз са жерге чIуру къастар ва фитнеяр авурдалай кьулухъ, ада элкъвена Африкадиз хтун кьетIна. Аниз хтайла Ибн Халдун Алжирда Ибн асСалямадин дворецда яшамиш жез ацукьна ва вичин машгьур тарихдин ктаб «Тарих Ибн Халдун» кхьиз эгечIна. Ибн Халдунавай яргъалди гьа са шегьерда яшамиш жез ва я тайин кардал машгъул жез кьиле физвачир.
И себебдалди ам Андалусия туна фена ва дуьньяда къекъвена, та Шамдиз (исятда Сирия ва элкъвена адан патарив гвай уьлквеяр алай чил) акъатдалди. Ибн Халдунавай гьич са бегьем къуллугъдални яргъалди акъвазиз хьанач ва гьа са чкада яргъалди яшамишни жез хьанач. Идан себебни адаз гзаф кьадар пехил ксар, фитнечияр, буьгьтенчияр, гъибетчияр хьун тир.
Адан дуьзвили адаз гзаф душманар арадал гъизвай, са шумуд сеферда ам къуллугъдилай алудзавай, амма ахпа мад гьа къуллугъдал хтун тIалабзавай. Гьа ихьтин четин ва секинсуз уьмуьрдизни килиг тавуна, Ибн Халдунавай вичин девирдин медениятдин къанунар акъуддайди жез алакьна. ГьакIни адалай ктабар кхьидай вахт жагъуриз алакьна, къвезмай несилриз вичин акьулдин дарман ва руьгьдин шире багъишдайвал.
Ибн Халдуна Фесда авай альКаравийин университетда, ахпа Каирда авай тIвар-ван авай альАзгьар университетда, аз-Загьирия медресада ва Магърибдин маса кIелзавай чкайра кIвалахна. Ибн Халдун вири мусурманрин умматди дамахзавай алимрикай сад яз гьисабзава. Ам социологиядин бине эцигай ва ам кьилдин илим хьиз тайин авур кас я. Вичин вахтунда ада социологиядин лап цIийи теорияр вилик кутуна.
Гьа теорийрал тIвар-ван авай гзаф алимар анжах са шумуд асирдилай атана, месела, французрин филисоф Огюст Конт (1798-1857). Гьеле Адам Смиталай вилик Ибн Халдуна кIвалах паюн лазим тирди ачухна. Ам акъваззавай къиметдин зегьметдин теория (трудовая теория стоимости) ачухуна Давид Рикардодилай вилик акатна ва Джон Кейисал къведалди экономика мягькемаруна гьукуматдин везифа гьим ятIа чирна.
Ибн Халдун 1406-йисуз (мусурманрин йисарин гьисабуналди 808-йисуз) 78 йисан яшда аваз Египетда кечмиш хьана. Ам Каирдин кефер пата авай ан-Наср варарин патав гвай суфийрин сурара кучудна. Къуй Аллагь Таалади ам Вичин регьимдик кутурай. Амин.
НУРМУГЬАММАД ИЗУДИНОВ
