«...ЧIакнала дуклумаур…»
Ишди бурхIназиб Гьалмагъдешла Юртлизиб «Дин ва СМИ» бикIуси балбуц бетерхур. Ил дураберкIиб ДР-ла миллатла политикала ва динна бархбасунала шайчибси Министерствола сипталичил. Аргъбаибти масъулти белгидарес ва илди ирзнила тяхIуртачила ихтилатбарес цалабикилри гьар журала СМИ-бала журналистуни, хIябалра динна вакилти, блогерти, КОМИ Республикализибадти гIяхIли ва бахъал цархIилтира.
Дагъистан – цайли цаси, урхIмешуахIенси, сабигъуна агарси, тамашала республика саби. Нушала регионнизир динани-ургарти, миллатуни-ургарти ва культурабиургарти зиддешуни ва разиагардешуни хIедиуб. Илдигъунти диэсра хIедирар багьудичебси, бяркъчебси, динничи ва гIядатуначи чекабизурси жамигIят-ургар. Гьайгьайрагу, нушани – журналистунани, динна вакилтани, хIякимтани ва гIядатла адамтани мяхIкамхIедарахIелли, нушаб кьадин илди чилилра мяхIкамхIедиру. Секьяйда адамтани дахъал дусмазир тIашдатурти бархбасуни цацахIели гьамадли дулъулил ва миллатуни-ургарти зиддешуни дехIдирхьулил мисалти дунъяличир дахъал сари. Нушала ванзаличир илдигъунти хIедиахъес тарихла баянти хIисаблизи касес чебиркур.
Гьанбушес вирар 2000 дус даршули ва давлачебли хIербирули калунси Ливияла улка, илис ванзаличибси гьалжана бикIутири. Алавти улкназир дявти лерли хьалли, ил цабалги ва талихIчебли хIербирусири. Амма 70-80-ибти дусмазиб илабти халкьла ца наслули даршудеш бихIес къайгъи дакIухIебиранбиуб ва авараагарбиуб. ИлхIели, чебетаахъили радикалтани хIядурбарибти инсап-хIяя агарти жагьил адамтала къайгънани Ливия жагьаннабла цIализи гIелабикахъибсири. Тяп илгъуна бетаур нушала улкала бутIали калунси, ца тарихличилси ва узиси халкьлизи халбируси Украиналичилра. Илди чузи гьирбикIутачи бирхаурли, вайнукьабала асарлиу бикиб. Илдигъунти дахъал мисалти кес вирар. Нушазира 20 дус гьалаб нушала регионнизиб динна хIянчизарти кабуршу ва зиддешуни дехIдирхьур или буралри нушара дирххIерутири. Дагъистайзиб даршудеш калахъес багьандан дахъал дусмазиб нушала дудешанани ва хала дудешанани халаси къайгъи дакIубарибсири. Нуша биалли азгъиндиублира. Ишаб гIяйибла бегIти саби адамтала авид, авараагарбиубли даршудеш итира кавлан или пикрибикIути. Даршудеш калахъес багьандан жамигIятличи хъарси саби паргъатдеш, ряхIятдеш мурталра дихIес ва мяхIкамдирес. Ил багьандан, бегI-гьалаб чеалкIуси наслу руркънилизи халаси пай кабихьес гIягIнибиркур. Илди масъултала черкад гъайбухъунтани чула пикруми дуриб.
Телерадиоведущий, политолог Ханжан Кьурбановли аргъбаибси масъала ахъбуцили викIар: «БегI гьалабси яргализиб, дила лебтачилра тилади леб «исламский терроризм», «жигьадизм», «исламизм» ибти дугьби тикрархIедирахъес. Великобританияла «Дейли мэй» газетали балахъули саби илди пайдалахIедиралли бархьли бирниличила, ва илдала мерлар «террорист на почве веры», «приверженцы идеологии Бен Ладена» ибти ва цархIилтира дугьби гьаладирхьули сари. Дила пикрили, илди цархIилти дугьбачи дарсдарили, мисаллис, «вайнукьаби, радикалти, террористуни», или бураллира аргъесли саби. СенкIун ислам даршудешла ва гIяхIдешла дин сабни лебтасалра якьинси саби, ва илди дугьби ислам динничил дархдасахъи пайдаладирути багьудиагарти адамтаницун сари.

Дагъистайзирти 1999 ибил дусла анцIбукьунала манзил дархьти дугьби пикридарибтири «халкьани-ургабти къачагъунала кьукьни» ибти. Европализир гьаларван кадикибти анцIбукьунани ислам дин бузахъути бусурмантас децIигахъули саби, сенкIун МяхIяммад Идбаг (с.гI.в.) вархьибсири лебтасалра уркIецIи кьяйдали, бегIлара чебяхIси даражала вегI гIибрат сайливан, адамталара даража ахъбуцес багьандан. Даширая «свобода слова» ибти дугьбала гIела дигIяникибси Макронна «синдром» батурли хIякьикьат лебси кьяйда чебаили, гьирбикIутачи лехIхIяхъили, сабурличил дирехIену».
ДР-ла Муфтиятла Медиа-холдинглис бекIдешдируси Наира МяхIмудовани чули дурадуркIути хIянчи баяндариб.
«ГIергъиси манзил социальный сетаназиб динна темаличи имцIали пикри бяхIчииэс бехIбихьили саби. ЖамигIятлис журналистунани динничила бархьдеш балахъес чебиркур. Журналистунала гьалаб къянала, къалпти ва динничил дархдасунти баянти дархьти хIедиъни кабизахъес ибсира масъала алкIули саби.
ИшбархIи биштIа-халати хIеили лебтанилра, чус гIягIнити баянти социальный сетаназирад кайсули сари, амма илди имцIаливан къалптили урдулхъули сари. Ил багьандан журналистунала кьадри-кьимат буресагарли халаси саби. Динничил бархбасунси журналистикализиб бузутани гIядатла адамтас кумекбирули саби динна масъулти дархьли чедиахъес. Ислам динна кьанунти гьарли-марли далуси биалли экстремистунала ва террористунала кьукьнази хIеркур.
Адаб-хIяяла, рухIлашалси, ВатIайчи диги алкIахъуси бяркъ бедес багьандан, ДР-ла муфтий шайх ГIяхIмад-апандила сипта хIясибли медиахолдинг акIахъубсири, сунезира чумал СМИ кадурхуси. Илдачила къантIли – телеканал ННТ – нушала миллатла телевидение. Илар Дагъиста культураличила, гIядатуначила, жамигIятличила, политикаличила, ВатIайчи диги адилкьути, арати гIямру дуркIниличила передачаби дирути сари. Лебил Россияла дин ва багьуди тIинтIбируси «Ас-Салам» газета, сабира 1994 ибил дусличибад дурабулхъуси, ишбархIи ил 12 миллатла, англияла ва турцияла мезаначил дурабулхъули саби. Илкьяйдали радиостанция «ВатIан», 13 дус адабла, рухIласи ва патриот бяркъ бедлугули бузуси. Илдала дурарад «Ислам.ru», «Исламдаг.ру» динна багьудила сайтани дузули сари. Ишаб бурес чебиркур, лерил илар дурадулхъути баянти гIярабла гIилму дяркъурти ва багьудичебти динна гIялимтани ахтардидирути сари ва бучIантани, лехIирхъутани дирхала лебни балахъули барсур бархбас бузахъули саби.
ДР-ла Каспийсклизибси киласала Иеромонах Иоан Анисимов
«Иша цаладикибтас нуни саламти дурулра МяхIячкъалала ва Грозныйла архиепископ Варлаамла шайзирад. Нушала балбуцла темаличила бурасли, нушала республикализирти динанала вакилти-ургар сегъуналра разиагардеш агара ва биэс хIебирар. ДР-ла Муфтиятли республикала жамигIятлис халаси кумекбирули саби сенкIун имцIатигъунти хIербирути бусурманти сабхIели. Амма православныйтасра иудейтасра гIягIниси тяхIярла къайгъи дакIубирули бирар, илкьяйдали министерстволира гIердулцулра. Нуша лебталалра бекIлибиубси челукьуси масъала саби – жагьилтас бедлугуси бяркъ. Нура ишабти бахъалгъунти кьяйда Советский Союзла манзил акIубсира ва белчIуди касибсира. 15 узидешла республика – 15 рузи кьяйда хIердирутири цархIил миллатуначил, гьаннара тяп илкьяйда сарра. ХIейгеси биалра, ишбархIи лебталалра пикри илгъуна ахIен ва иличирли гьирбикIутани бижгурдеш алкIахъули саби. Нушачиб чебси саби даршудеш бихIес ва иличила чилилра гIеббурес гIягIнидеш агара. Нушала улкали лерилра илар хIербирути миллатунала культура ва гIядатуни дихIути сари. Тарихлизибадал илкьяйда бирусири Россиялизиб.
БучIантала тетрадьла бяхIлизиб улкала гимн бирусири ва лебтанилра балусири. Гьанна ил бучIес урузкIули саби ва дугьбира далули ахIен. Гьаларла манзилизирти бяркъла гIяхIти ибти тяхIурти ишбархIира жагьилти руркънилизир пайдаладарес вирусигу. Нушаб ЧевяхIсини гибси ВатIан неш кьяйда дигахъес чебси саби. Нуша хIябалра динна вакилти-ургар гьачамалра цала цали хIергъибси хIебиуб. СенкIун лерилра динанани даршудешличи ва гIяхIдешличи саби адамти гьуцIбирути. Лебтасалра даршудешра гIяхIдешра дулгули, сабурличил диахъес жидирулра.
ГIялиасхIяб Хархачаев, имам Шамилла уличилси фондла президент «Нуни Псковла областьлизиб гIярмияла къяяназиб къуллукъбирухIели, комсомолла комитетла секретарь сайлин конференцияличи вакил варили вархьибсири. Наб доклад барахъес декIардарибти 5 минут сарри ва имцIаси секIал бурес асухIебирусири. Нуни дила тема барсбарили ахирличиб хьарбаира – сен илаб гIярмияла къяяназиб къуллукъбирути узидешла республикабазибадти: армунтас, узбекунас, киргизунас, дагъистанлантас миллатла мезличил газетаби ва журналти къулбасдарили хIедашахъути или. Илала гIергъи баз дикибхIейс даахъибтири нушачи илди. ХIера, итхIели илгъуна сабри политика.
Ну 60 – ибти дусмачивад тах шагьарлизив хIерирулра. ИтхIели гьар мерлар киоскуни дирутири республикала миллатунала газетаби журналти дирцути. Гьанна биалли илдала мерлар «американо» ва цархIилти умачил кофе дирцули саби. Адамтани газетаби хIедучIули бикIули саби, секьяйда дучIути илди къулбасхIедарили увкалунсини, гьанбикибхIели газета асес хIейралли. Ну Россияла дахъал мермусаличи виусира. Калугализив виаслира Тулализив виаслира набчи «Ас-салам» газета биахъули бирар, ил дила хъулибтанира кайсуси саби. Ну динна Идара гапбарес ахIенра викIуси, наб дигуси бурес илдала хIянчи тIашбатниличила саби, илдачибад гIибрат касес вирар.
Нушала почталичил биалли се бетарули?
ВегIла балутази нушала мезаначил дурадулхъути газетаби гIердуцили, къулбасдиреная или викIасли, почтали заманаличир диахъули ахIен бикIули саби. Иларти хабурти дуркьдиубхIели, лебтанилра сайтаназирад дагьурли гIергъи, илди чис гIягIнити, илис газетаби дучIес адамтала иштяхI кавлули ахIен.
Дила пикрили, почтабала отделениебала хIянчи ункъбарес гIягIнили саби ва киоскуни чардарес, бегIлара халати кьакьурбази ва парканази биалра».
ДР-ла муфтийла кумекчи МяхIяммад МяхIяммадов
«Нуни ишбархIи ахъбуцес дигуси масъала саби хьунул адамтачила. Дагъиста хьунул адамти – бусурманти ва цархIилти динаналара бархли «Дождь» телеканалли документальный фильм кайсули саби гIядатла гIямрула башри буи гьаббухъунти, дин ва хъалибарг бархьбатурти хьунул адамтачила. Илаб чебиахъули саби илди хIербиахъес хIебалтули, убяхIбирули, гIязаббуркIули, муйлани зулму бирули ва гужли хIижаб челгьахъули биъни. Илди секIал чекасес хIебиубли, хьунул адамти Дагъистайзибад бубшули саби. Ил саби илдани касибси проектла ца бутIа, ва гIуррара даимбирули саби.
Нушаб Дагъистан республика ахъси даражаличил чебаахъес дигахъахIелли, илдигъунти масъултачи пикри бяхIчиаэс гIягIнибиркур, хаслира илди кинобачи чула удиб хьулчи агарти. ЖагIял гIядатла ахIенти хIял-тIабигIятла бегIтачила (неформалы) тема ахъбуцили, илдани чула кьукья акIахъес балтули ахIен бикIалли, се бетарара?
Цагьачамра лебсири проект барили, саунабазиб магьар дирхьути «имамтачила». Илди къалпти ва сегъуналра динничил бархбас агарти видеоби сари. Илдигъунти фильмаби кайсутани ва чедиахъутани нушала динра, хьунул адамтира, Дагъистанра балли убяхIбирули саби. Илдигъунти секIал чедиути жагьил адамтала бургазиб се кавлуси? Наб жибарес дигулра министерствора СМИ-бала хIянчизартира илдигъунти секIал кайсутачи ва тIинтIдирутачи пикри бяхIчиаахъес ва илдази кьабулагардеш багьахъес».
Ил гIевуцили гъайрухъунси блогер – Фатима рикIи: «…Нуни Дагъиста хьунул адамтала шайзибад жавабкардешличил бурес рирус нуша гIязабдуркIуси ва нушачи зулму бируси агни. Нушала мурул адамтачи нуша халаси хIурматличил дирутира. Нуша биалли илдани чIакнала дуклумаур кьяйда мяхIкамли дихIутира…»
Гъайбухъунтани цауркIли буриб республикализиб уржибдеш калахъес, миллатуни ва динаниургарти бархбасуни чIумадиахъес, Дагъистан Республикаличила гIяхIтицун пикруми алкIахъес багьандан цадалги дарх дузес гIягIнили биъниличила.
НАИДА ГЪУРУЕВА