бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ДехIиба черяхIдеш

ДехIиба черяхIдеш

ДехIибайчи – Аллагьла ﷻ гьала кайзурхIели, илдала мягIничердешличила хIеч хъуммартид.

ДехIиба черяхIдешличила бурули саби акIубла Кьиямала бархIи сабаайчи даим рукугIлизибти, даим игIтидаллизибти, суждализибти ва суждабала ургаб кабиибти малаикуни лебнили.

ДехIибала дирухIели сайра илдигъунтазивад ца виъни ва Аллагьла ﷻ малаикунала баркьудлуми суненира тикрардирули виъни гьанбиркахъу.

 

Малаикуни ил агилизиб Кьиямала бархIи бакIайчи буути биалли, пикридухъеная, бунагькар нушани дехIибала севан дурусли, чедетаахъили дирес хIяжатсил. Илди малаикуникIун инсайс чебяхIси уркIецIи ва гIибрат саби – дехIибала секьяйда дирес хъартил нушази чебиахъути. ДехIибала дирусини дехIиба гьарил шикьатIа мягIна аргъес чебиркур Аллагьлизибад ﷻ баракат сархес багьандан.

Суненицун цайли дехIибала дирухIели, дехIиба гьар агилизив рукугI, сужда, игIтидал, суждабала ургав кайъни илди гьарилла мягIна аргъайчи ва илала гьар агила баракат тамай касайчи ряхIятиубли, Аллагьлизивад ﷻ урузли ва урухли уъни – дебали дигеси ва кьиматла саби.

ДехIибайзиб кьаркьала авал агилизиб бирар: игIтидал, рукугI, сужда, суждабала ургав кайили ряхIятиъни. Илдала дурарад дехIибайзир 6 зикрула дирар: Кьуръа сураби (аятуни дучIни), тасбихI, тахIмид, истигъфар, Идбаглис ﷺ салават, дугIя. Илди вецIалра дуртIар малаикунала вецIал къяйличи, гьар къяйлизиббиалли 10 000 малаик бирар. Илкьяйда кIел ракагIятла дехIибайзир 100 000 малаикла баркьудлуми дархдиркути сари.

 ЧеряхIдара дехIибала – илди дурусли, чедетаахъили дирен.

 

Суннатла дехIибала

Фикьгьила жузазир сунннатла дехIибайчила дахъал баянти лер, сарира жамигIятличил ахIи вегIлицун дирути. Суннатла дехIибала шаригIятли фарзла дехIибала дирухIели кабикибси хатIабазирад, чехIедетаибдешуназирад мяхIкам-дирути сари. ГIялимтани бурни хIясибли, суннатла дехIибала фарзла дехIибайс кьадин кадилзан рахли, мисаллис, гьалар уркалунти фарзла дехIибала дарес валкьхIеурли адам вебкIили виалли. ИлхIели 70 ракагIят суннатла дехIибала цугдирули сари 1 ракагIят фарзла дехIибайчи. Амма адам мицIирли левай уркалунти лерил фарзла дехIибала черахъес гIягIниси саби, сенахIенну илди цархIил журали черахъес хIейрар ва фарзла дехIибала гьарилличи черти сари.

Савлила дехIибала дарес гьалар кIел ракагIятла суннатла дехIибала дирути сари. Иличила дурхъаси хIядислизиб бурили саби мягIна: «КIел ракагIятла дехIибала дурхъати сари лебил иш дунъяличир ва илабси лебдешличир».

Савлила дехIибала дарес гьалар дирути ратибатлизир цаибил ракагIятлизиб «Аль-ФатихIя» белчIи гIергъи «Аль-кафирун» сура бучIни гIяхIси саби. КIиибил ракагIятлизиб «Аль-ФатихIя» суралис гIергъи «Аль-Ихляс» бучIа.

Илкьяйдали гIурра кIел сура лер делчIес гIяхIти: цаибил ракагIятлизиб «Аш-Шарх» , кIиибил ракагIятлизиб – «Аль-Филь» . Имам Аль-Гъазалини бурни хIясибли, суннатла дехIибайзир кIелра сура делчIунси ил бархIи душмантазивад ва гьар журала вайдешлизивад уцахъу.

 

ХIерила дехIибайс гьалар дирути ратибатуни

Илди сари авал ракагIятла дехIибала, хIерейсла дехIибала дарайчи дирути. Илкьяйдали кIел ракагIятла дехIибала маслигIятдирули сари хIерейсла дехIибайс гIергъира.

 

ХIери гIергъила (дакьа) дехIиба ратибатуни

ХIери гIергъи дирути фарзла дехIибайс гьалар авал ракагIятла суннатла дехIибала дирахъес маслигIятдирути сари. КIикIел ракагIятли дирахъес маслигIятдирути сари илди, амма цахIнарли даресра асубирар. Илди дирес илцад чебси ахIен, амма Идбагли ﷺ бурибсири: «ХIери гIергъи дехIибала дирухIели суннатла авал ракагIятла ратибатуни дирусиличи Аллагьли ﷻ уркIецIи бараб». Ил багьандан илди дехIибала дирни гIяхIси саби. АллагьликIун ﷻ сунези барибси цалра балга жаваб агарли балтуси ахIен.

Табранини баахъибси хIядислизиб бурили саби: «ХIери гIергъи дирути дехIибайчил суннатла авал ракагIятла дехIибала дарибсилис Аллагьли ﷻ Жагьаннаб хIярамбарибси саби».

Ратибатла суннатла дехIибала сегъуна-биалра сабаб ахъили фарзла дехIибайс гьалар дарес бетхIеалли, илди фарзла дехIибала дарили гIергъира дарес вируси сай.

 

 

БархIехъла дехIиба ратибатуни

БархIехъла фарзла дехIибала дарили гIергъи, кIел ракагIятла суннатла дехIибала дирахъес дебали маслигIятбарили саби. ГIяхIси саби кIел ракагIятла ратибатуни бархIехъла дехIибайс гьалар дирни. Акбарлара кьаматлара ургаб замана кали биалли.

Идбагла ﷺ икьалачиби акбар аргъибмад мижитлизи гьалакбикIутири, кIел ракагIятла суннатла дехIибала дарес балкьаэс багьандан. Иличила бурули саби хIядисуназиб имам Бухарини, Муслимли ва цархIилтани.

Имам ГIяхIмадли ва цархIилтани баахъибси хIядислизиб бурули саби, Идбагли ﷺ ишкьяйда иб или: «Гьарил акбарлара кьаматлара ургаб цадехI дехIибала лерти сари, дигусини илди дарес вирар».

ЦацабехIти леб бархIехъла дехIибайс гьалар дирути дехIибала лерти ахIен бикIутира, илди дирахъес маслигIятбируси ахIен или бурутира. Амма имам Нававини бурули сай бархIехъла дехIибайс гьалар суннатлара дирахъес маслигIятбируси саби или ва иличила бурути лерилра хIядисуни дирхалачерти сари викIули сай.

Аш-шайхул Акбар МухIидини аль-ГIярабини бурули сай: «Илди кIелра ракагIят дирес суннат саби, адамта хIедирули далтули хьалли, илди дарни багьандан бируси гIяхIдешличила балуси сай Кьудратла ВегIлицун саби балуси».

Амма черлидиубти дехIибала дируси замана бехIбихьили биалли, яра хIу чучил дарх дехIибала дарахъес хIерти лебли биалли, яра кьамат зайбухъалли, илгъуна анцIбукьлизир суннатла дехIибала фарзлайс гьалар хIедаралли гIяхIси саби.

 

Дугила дехIиба ратибатуни

Дугила дехIибала дарили гIергъи, кIел ракагIятла ратибатуни дарахъес маслигIятбарили саби. Дугила дехIибайс гьалар кIел ракагIятла ратибатуни дирнира суннат саби. Нушала Идбагли ﷺ тикрарбирусири акбарлара кьаматлара ургар дехIибала лерти сари или ва гIур имцIабирусири: «Чис дигули виаллира илди дарес асудирути сари». Илгъуна хIядис нушачи баахъиб Бухарини ва Муслимли.

БархIехълара дугилара дехIибайс гьалар дирути суннатла дехIибала дарес гьамадти сари, ва илди дирули бирар «ФатихIялис» гIергъи диштIати сураби дучIули.

 

 

Рамазан-хIяжи МяхIяммадов

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


Ахиратлис дугIя

Кьиямала бархIи хIисаб-суал дирухIели кункдеш акIахъес бучIуси саби, гьар бархIи 25 – йна бучIни гIяхIси саби: «Аллагьумма барик ли филь-мавти ва фи ма багIд-аль-мавти». МягIна: «Я Аллагь ﷻ, ну убкIухIели баракат ва кункдеш га, илкьяйдали вебкIили гIергъира». Кьиямала бархIи лебилар идбагунала...


ЛямцIла манзил

Хъуммартидая: алжана нешла кьяшмауб саби. Хъатлаб хайгина баралра, нешла чебла ахъес хIейрар.   (бехIбихьуд гьалабси номерлизиб)   — Неш, хIура ила рузахъес рархьибси ахIенрив? — Агь, хIябилра ребкIесцад хIейгули рякьунра. Школа таманхIебиахъес багьандан, ца класслизир...


МухIяммад Идбагла ﷺ баракатла хьунри

Жувайрият МухIяммад Идбагла ﷺ хьунул Жувайрият Бану Мусталакь кьамла бекI Харисла рурси сарри. Ил бану Мусталакь кьамличилси дергълис гIергъи ясирбуцибти-ургар лерсири. Илис Барра бикIусири. Ил сунела кьамлизивадси узикьар Мусафия бин Сафванна хьунул сарри, сайра ил дергълизив алхунси. Ил...


Суалти-жавабти

- Хьунул адамла держли ужуси мурул виалли ва илис ва иличи башути юлдашунас къуллукъбирули риалли илис бунагь биусив? Ил хьунул адамли хIяж баралли хIяж кьабулбирусив? - Муруйс къуллукъбиралли хьунуйс халаси кири биуси саби. ДекIарси анцIбукь саби мурул держли ужули виалли, илхIели сабур барили,...


Гьарун Идбаг

Гьарун ГIимранна урши сай. Илала насаб Якьуб Идбагла урши Лавичи абиуси саби. Гьарунна идбагдеш илала узи Мусала идбагдешличил чIумали дархдасунтири.   Египетлизиб зубартас ва канчанас сужда бирути египетлантани бекIдеш дирес бехIбихьиб. Илди Израилла халкьличи мучлаагарли хIербикIутири ва...