бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ХIяж – дурхъаси зиярат

ХIяж – дурхъаси зиярат

ХIяж – дурхъаси зиярат

ХIяж барни – дурхъати мераначи зиярат дураберкIни, бусурмантала бекIлибиубси дурхъадеш – КягIбаличи ваъни саби. Ил хIурмат-кьиматла зияратла мер Масжид аль-ХIарам мижитла мякьлабси саби, ГIярафат диркьаличиб, Макка алавти мер-мусаличиб. Илар Зуль-хIижжа базла 9 – личирад 13 – личи бикайчи хасти рукнурти – бусурмантала чараагарли дурадуркIути баркьудлуми детурхути сари.

 

Идбагла ﷺ хIядислизиб бурили саби: «Ва адамти, марлира, Аллагьли ﷻ хIушачи хIяж барахъес хъарбариб. Биреная хIяж. Ил умуси уркIиличил, гъай-мез датурли ва бунагьуни хIедирули, чебетаахъили дураберкIибси, сай акIубси бархIи кьяйда бунагьуназивад умувируси сай. ГIумра (биштIаси хIяж) барибсила гIергъиси гIумра дураберкIайчиси манзилла бунагьуни умудирути сари. Кьабулбарибси хIяжлис шабагъат саби – Алжана» (ГIяхIмад).

Бусурмантас хIяжла халаси мягIничебдеш лебси саби иш дунъяличибра итилличибра. ХIяжли адамлизир сахаватдеш алкIахъути сари ва лебталалра Цаси ЧевяхIсила гьалаб лебилра цагъунти биъни багьахъурли, Кьиямала бархIиличила гьанбуршуси ва узидеш цIакьдирути сари. ХIяжли нушази гьанбиркахъуси саби гьалабла идбагунала тарихличила, ва илдала гьунчибад башутачила, нушаб имканти гьаргдирули сари дурхъати мераначи зияратуни дурадуркIахъесра.

Аллагьла Расулла ﷺ хIядислизиб бурили саби, чи-биалра хIяж дураберкIес кьасли сунела хъали батурли, дураухъунси адам гьунчив вебкIалли, илис лукIуси шабагъат цугси саби Кьиямала бархIи сабаайчи гьар дус хIяж бирули калунсилис кьяйда или.

ХIяж – дахъал мягIнуби духIнадуцибси, дахъал секIайс хасбарибси гIибадат саби, сенкIун ил cай адамлира барес вирар яра арцличил (зягIипли, аравирниличи умут агарсини, багьа бедили, сунес кьадин хIяж барахъес ихтияр леб). ЦархIилти ислам динна рукнуртазибадра декIарбулхъуси саби, сунесцун чебаахъибси замана ва дунъяличиб сунесцун хасси мерлаб дурабуркIуси биъни багьандан. ЦархIилти гIибадатла жураби биалли – дехIибала, дуббуцари, закат, вегIлис дигуси мерличир дурадеркIес вирухIели.

Гьарил хIяжла рукнурти дирути мерани сегъунти-диалра тарихла мераначил дархдасунти сари. Ил бусурмантала иштяхI (илгьам) биахъес ва цаибил адам – Адам Идбагличилси бархбас кабизахъес багьанданра саби.

 

Бусурмантас хIяжла мягIна

Ислам динни халаси пикри бяхIчииуси саби адамти-ургарти малхIямти ва узити бархбасуначи. Илала хIукмуртани лебил бусурманти цабирнилис ва баргбалгундешлис икьалабирули саби. Мисаллис, цадехI мер-мусала адамти бархIилис шуйна мякьлабси мижитлизиб къаршибиркули саби, илар фарзла жамигIятла дехIибала дирухIели. Гьарил ши-шагьарла жамигIятлис чебаахъили саби жумягIли гьачам бекIлибиубси мижитлизиб жумягI бархIила дехIибайчи цалабиркахъес. Лебилра дунъяличибти бусурман адамти биалли, дусли гьачам хIяж бирухIели къаршибиркес имканбикIули саби.

Лебилра бусурманти зияратличи башухIели, кьамличи, миллатличи хIерхIеили, лерилра хIяжла рукнурти дирули, Цаси ЧевяхIсиличи чула балга-дугIябачил дугьабилзули саби. Ца дурхъаси КягIбала шайчицун бяхIчибилзули саби.

ХIяжлизир гIибадатуни дурадуркIухIели, чисалра чеимцIати ихтиюрти ва кункдешуни лерти ахIен: хужаим ва къараваш, министр ва къуллукъчи цагъунти палтарли бегIбиубти саби. Давлачебти биаб, мискинти биаб, халаси арила бегIти ва илдала арилиубтира – лебилра ца даражаличиб саби. Марлира, ил мерличиб ЧевяхIси Кьудратла ВегIла гьалаб лебталалра цугдешличила гьанбуршуси саби. ХIяж – ил Кьиямала бархIиличила гьанбикахъни саби, лебилра ЧевяхIсила хIисаб-суалла гьалаб урехиличил тIашбилзухIели, я жинсла чебяхIдешли, я мас-давлали, я жамигIят-ургаб буцибси мерли, я цархIилли кумекхIебирухIели, чIянкIли уркIи-уркIиларад дарибти гIяхIти баркьудлумани ахIи.

 

ХIяж – ил гьалабла идбагуначила гьанбикахъни

Гьарил мер, сабира хIяжла рукнурти дурадуркIуси, сегъуна-биалра тарихла анцIбукьличил бархбасунси саби. Ил бусурмантас мурхьси бухIнабуц ва мягIничебдеш аргъахъес багьандан ва цаибил адам – Адам Идбагличилси бархбас биахъес саби. Нушани балули кьяйда ил цайкьяшмачил вашусири, ца чебуршанничилцун. Дурхъаси КягIбала гьала баибхIели, хIяжликьянабала хIулбала гьалар ЧевяхIсила вакилти Ибрагьим Идбагла ва илала урши ИсмягIилла сипатуни гьанарар, чулира лебил дунъя шинни буцили гIергъи, сагадан КягIба тIашбатурти.

Илкьяйдали хIяжликьянабас гьанарар МухIяммад Идбагра ﷺ КягIба ункъбирухIели кумекбирули калунси, ил-алав тIаваф бирули дурхъаси къаркъа аль-ХIаджар аль-асвадличи байилкуси. Итабси Алжанализибад хибси якьутлизибад тIашбатурси хъали алавбирули ЧевяхIсилизи тиладиикIахъес Адамлизи гIеббурибсири. КягIба-алав верхIна тIаваф барили гIергъи, Аллагьли ﷻ илала тавба кьабулбарибсири. ГIярафала диркьаличив тIашилзнили гьанбиркахъу, нушала хала бегIти Адамла ва ХIявала ванзаличи бакIили гIергъи цаибил гьунибаъниличила. ГIярафат ибси шурбаталли – гьунибаъни ибси саби. ИтхIейчибад илаб бируси хIяжла рукну бусурмантас хIяжла чараагарси бутIа саблин чебаахъибси саби.

Ибрагьимла хьунул, ИсмягIилла неш ХIаджар, сунела уршилис шин даргес къяйцIли, муза Сафаличирад Марваличи верхIна дуцIрикIусири. Ил саби хъарси хIяжликьянабачира: сагIъю бикIуси хIяжла рукну - Сафа – Марва ургабси гьуни верхIна ита-иша ахъес, ил хIебаралли, хIяж бетхIерар.

Зам-зам шинна гIиниз багьарбиубсири, ХIаджар Аллагьличи ﷻ дугьаризурхIели, ЖабрагIил малаикли ванзализи бяхъибси мерлаб. Илини бегI гьалав виштIаси ИсмягIил вахунсири, гIу сарира ружибсири. Илди шин лерси мерличи гъамиубхIели, гIямрулизиб хIед се дигулрил уркIилизи буцили, ЧевяхIси Аллагьлизи ﷻ тиладила балга биру. Сегъуна нигетличил илди шин держалра, ил бетаруси саби.

Мина диркьаличибси къаркъуби лайдикIуси мерличиб хIяжликьянабас гьанбиркур Ибрагьим Идбагличила, суненира къаркъубачил илбис дугIаибси. Илкьяйдали ИсмягIил Идбагличила, сайра дудешли кьурбанварес аркуси, ЧевяхIси Аллагьли ﷻ маза бархьайчи. Илаб Зуль-хIижжала 8 – эсил бархIи хIяжликьянабас дуги беркIес чебси саби.

Маккализир гIурра дахъал дурхъати мерани лер бусурмантани зияратуни дурадуркIути.

Нур бикIуси дубурализиб ХIираъ – гIиникъ леб, сабира Идбаг ﷺ гIибадат барес вашули калунси. Илар сарри Расуллуллагьличи ﷺ бегIлара гьаларти Кьуръа аятуни даибти.

Савр бикIуси дубураличибси гIиникълизиб биалли, МухIяммад Идбагра ﷺ Абу – Бакарра Мадинализи гечбирухIели, гIергъибикибти кьурайшитуназибад берцес багьандан дигIянбикибтири.

Муаллал хIябри – илар Идбагла ﷺ цаибил хьунул, илала урегал урши-рурсила неш Хадижа хIяририхьибси сари.

Аль-Марвачивад бара чедивяхI укьялли, биштIаси хъали леб «Мактабу маккаталь мукаррама» или гIяраб мезли белкIунси. Ил мерличиб Расулуллагь ﷺ акIубси хъали калунси саби.

Илдигъунти дурхъати мерани гIуррара лер Маккализир. Лебтасалра кьадарбараб Аллагьли ﷻ илди дурхъати мераначи зиярат дураберкIахъес ва барибси хIяж ЧевяхIси Кьудратла ВегIли кьабулбараб. Амин!

 

Адиль Ибрагьимов, Наида Гъуруева

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


Урги-дергализивад иртан

Умурия гIяскуртани алавбуцибхIели, душмантала ургъан лацла хъарличи ацIили Аллагьал Расулла ﷺ шайчи децIагести гъайли угьули, вявкайкIулри. Иличиб децIагеси се лебси бусурмантас? Гьарил бусурман ургъаннис дигулри кавшес илгъуна увяхIси адам. Амма ил кавшес къияннири, сенкIун ил ахъси ва гьамадли...


Ан-Низамия мадрасалис – 950 дус

ДР -ла тах шагьарлизиб халаси халкьани-ургабси мажлис бетерхур, ан-Низамия мадраса акIахъубхIейчибад 950 дус дикнилис хасбарибси. Ил исламла дунъяла ургарти даршдусмала бегIлара мягIничебтазибад цали бируси багьудила центр саби.   2025 ибил дусла декабрь базличиб МяхIячкъалализиб лебил...


Редакциялизи суал

- Нушани 90-ли ибти дусмазир сарри дехIдихьибти дазала-дехIибала дирули ва нушала дахъал чеблуми учидикили сари дуббуцарира дархли. Кьабулбарибси хIяжли илди хIедарибти дехIибала ва уркалунти дуббуцарла бунагьуни ицутив? - Чараагарли уркIи-уркIилавад тавба дарес чебиркур калунти дехIибала ва...


Дурхъаси Лайлатуль Кьадрила дуги

Бусурмантала умматлис Лайлатуль Кьадрила дуги хасси тяхIярла шабагъат саби, чусра УркIецIила ВегI Аллагьли ﷻ пешкешбарибси. Кьуръайзиб бурули саби: «Лайлатуль Кьадрила дуги азир базличиб дурхъаси саби» или. Илала мягIна – 1000 баз, чузибра Лайлатуль кьадрила дуги агарти. Ил дуги...


ШягIбан базличила баянти

Ил базла хасдешуни: цаибил – ил баз нушала Идбагла ﷺ базлизи халбируси саби; кIиибил - ил базлизив дубурцни гIяхIил чебиули саби;  хIябъибил – ил базлизиб Бараатла дуги леб.   «Аллагьлиﷻ лерил Сунени акIахъубтала кьисматуни ШягIбан базла байхъайзибси дуги...