бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Расул МяхIяммадов акIубхIейчирад – 115 дус

Расул МяхIяммадов акIубхIейчирад – 115 дус

ТикрархIедиэсти къел датурси…

 

 

Дагъистайзив ахIенну, илала дуравра машгьурти гIялимтазивад ца сай профессор Расул МяхIяммадович МяхIяммадов. Ил кавказоведениела шайчивси халаси специалист сай, илала 400–личирра имцIали публикация ва 20 монография дурадухъун.

 

Расул МяхIяммадов акIубси сай 1910–ибил дуслизив Ахъушала районна ХIямшимала шилизив. 1926 ибил дусличивад 1937 ибил дусличи бикайчи жура-журала белчIудила заведениебазив учIули калун: Буйнакъсклизибси рабфак, ДПИ-ла историяла факультет, Москвала философияла, литературала ва историяла институт тамандариб. Аспирантура таманаили, 1937 ибил дуслизиб кандидатла, 1948 ибил дуслизиб докторла диссертация бетерхахъур, 1937 ибил дуслизиб Шамилла бекIдешлиуб Дагъиста ва Чечняла дубурланти пунтбиъниличила белкIунсири. ИтхIели Шамилличила бархьдеш лукIути гIилмула умазибад мяхIрумбарили, хIянчиличибад акьубалтутири. Расул МяхIяммадовра увкасибсири, докторла ва профессорла улизивадра ухъахъи. Илизибад тIалаббирусири имам Шамил дурала пачалихъла шпион виъни марбарахъес, Кавказла дявтачила белкIунси хатIаласи биъниличила бурахъес, амма гIялим сунени белкIунси цалра хIярплизивад гIелумхIейзур. ИтхIели бахъал Шамилличибад гIелабяхIбиубтири. Р.МяхIяммадовлис биалли, гьар секIал сагадан дехIдихьес чебуркъубсири ва кIинайсра докторла диссертация бетерхахъурсири. Ил арадешлизивад ва заманализивад ухъун, амма сунела дяхI детхIехъахъиб, сунела белкIанас ва тарихла гIилмулис марли калун. Имам Шамилла уличилси фондла президент ГIялиасхIяб Хархачаевли буриб, бахъал кIарахъантира бархли имам Шамилличи гIелабяхIбиубхIели, ил гIеввуцибси, миллатла игитла даражаличи ахъуцибси чIянкIли Расул МяхIяммадов сайри или.

Лерилра замунтазиб гIялимли Дагъистан гьалабяхI башнила цалра тарихла ва культурала масъала пикрила дураб хIебатур. Дагъиста халкь акIниличила, пачалихъла цахIнабикуни ва илдала кьисмат, дурала улкнала гъармукабачилти дявти, шимала цахIнабикуни, хозяйсто, рухIласи культура, гIядатуни ва цархIилтира хасдешуни баяндариб. Ил викIусири: «Дагъиста тарих руркъни, дила гIямрула бекIлибиубси бутIа саби».

ГIялимтала ургаб илала халаси хIурмат лебсири, ил Кавказла ва лебил Россияла даражала гIялим сай. Тарихчи Расул МяхIяммадовла у балхIебалуси адам мажахIят левли виэс, гIилмуртала доктор, профессор, пачалихъла премияла лауреат, РСФСР-ла ва ДАССР -ла урибси гIилмуртала хIяракатчи. Р. МяхIяммадовли Правительствола шабагъатунира сархиб: «Октябрьла революцияла», «Бузерила ХIунтIена байрахъла», «ХIурматла лишан», «Узидешла» орденти ва 9 медаль, ил ДР-ла Пачалихъла премияличира лайикьикибсири. ГIилмуличил дархдасунти гIямру гьамадти ахIен, хаслира нушала тарихлизир цIубаби дамкъни кахIелахъес къайгъназир дуркIути. Илала хIянчурбани халаси асар бариб Северо-Восточный Кавказла хIялумцIлабачи. Тарихла хIялумцIлаби дурадуркIес иштяхI ва гъира лерси студентличи итхIели пикри бяхIчиаибсири машгьурси тарихчи, профессор Серафим Юшковли ва илала цаибил гIилмула руководитель ветаурсири. Р.МяхIяммадовли «Дагъиста ва Чечняла дубурланти пунтбиъниличила» ибси темаличилси диссертация бетерхахъурсири. 1937 ибил дуслизив ил Дагъиста педагогикала институтлизи вархьибсири. Илини миллатла культурала, гIилмула хIялумцIнила институтлис бекIдеш дариб, Дагъиста тарихчибала кьукьяла гьавкьянали ветаурли. Илини белгиси пай кабихьиб гIилмула хIянчизарти декIарбирнилизи ва илдала даража ахъбурцнилизи. Иличил барх халаси гIилмула хIянчи дураберкIибсири: сборникуни, Дагъиста мезаначил словарьти дураибтири, мезанала орфография ва грамматика пикридарибтири. Дагъиста тарихличила гIилмула очеркуни дураиб, гIилмула экспедицияби дурадеркIиб. Северный Кавказла дубурлантачила монография белкIун «Борьба горцев за независимость под руководством Шамиля», ишбархIира ил саби ит манзилличила хьулчилибиубси белкI.

1938 ибил дуслизив Дагъиста тарихла, мезла ва литературала гIилмула-хIялумцIнила институтлис бекIдеш дирес вехIихьиб (ишбархIи РАН-ла ДФИЦ-ла ИИАЭ).1939 ибил дуслизив МяхIячкъала шагьарла Советла депутатли викIибсири. 1941 ибил дуслизиб дявти дехIдихьибхIели, институтла бузери тIашаэс чебуркъубсири. Расул МяхIяммадович Буйнакъскла дявила-политикала училищела курсант ветаур, гIур ЧебяхIси ВатIа дергълизив Крымский фронтла дальнебомбардировочный авиационный полкла пропагандала инструкторли калун. Р.МяхIяммадов партизантала хIяракатла бекIлибиубси штабла начальникла заместительли ва цазаманализив спецшколализив партизанти хIядурбирули преподавательлира узиб. Ил «ЧебяхIси ВатIа дергъла партизаннис II-ибил даражала», «Кавказла оборона бихIни багьандан», «ЧебяхIси ВатIа дергълизиб Германияличибад чедибдеш сархнилис» медальтачил, «ЧебяхIси ВатIа дергъла II-ибил даражала» орденничил шабагъатлаварибсири.

1943 ибил дуслизив ил Дагъистайзи чарварили, республикала багьудлуми тIинтIдирнила шайчивси халкьла комиссар варибсири. Ил жавабкарси къуллукъличив илини СССР-лизиб учительти хIядурбируси хьунул адамтала цаибси институт ва хьунул адамтала педучилище абхьибтири, белчIудила-педагогикала издательство ва цархIилтира акIахъубтири.

Дергълизивад чарухъунхIели, илини гIилмула-хIялумцIнила институтлизиб бузери даимбариб. ГIур Дагъиста педагогикала институтлизив узули калун ва 40 дус хIянчи бариб. Илини сагадан профессорла ва историяла гIилмуртала докторла гIилмула степень сархиб, сагати тарихчиби абикьур ва гIилмула дахъал хIянчурби делкIун.

1945 ибил дуслизиб илини цархIилти автортачил барх «ДАССР - РФ-личил барх 25 дус бузерилизиб ва баркьудилизиб» ибси уличил Дагъиста автономия 25 дус биънилис хасбарибси тарихла очеркунала дархдяхъибти баянти дураибтири. Вузлизив узуси илини балулри республикала тарихличила пособиеби хIяжатли диъни ва 1959 ибил дуслизиб «Хронология истории Дагестана», гIур студентунас ва учительтас пособие «История Дагестана» дураиб. Илкьяйдали жузи дуракаиб: «Легенды и факты о Дагестане», «Новое время и старые обычаи», «Дагестан – исторические этюды». Илдазир илини республикала дахъал шалубала тарихличила баянти, дагъистанлантала цадеш, гьар шайчирад гьаладяхI башни якьиндариб.

«Шамиль в отечественной истории» бикIуси саби цархIил хIянчи, дубурлантани урусла пачачи къаршидеш дирниличила. Илаб чебаахъили саби Россияла тарихлизиб дубурлантала хIяракатла мягIна. 1997 ибил дуслизиб дурабухъунси «Два столетия с Шамилем» жузлизир, Шамилла хIяракатла политикаличила, имаматличила, хIябъибил имам ясируцниличила ва дургъбала асарличила бекIлидиубти масъулти гьаргдарили сари. «Даргинцы в дагестанском историческом процессе» монографиялизир даргантала тарихличила къантIти баянти кили сай, Дагъиста халкьанала ца миллат сабливан, цархIилти халкьаначил цаси кьам ва чIумати бархбасуни лерниличила буруси.

ИмцIатигъунти хIянчурби профессорли хасдариб Дагъиста жяв заманала ва ургарти даршдусмала тарихлис 19 ибил даршдусличи бикайчи. Илдачил дарх илала 20–ибил даршдусличилара дахъал хIянчурби лер. 2001-ибил дуслизиб илини «Единство народа – великое благо Дагестана» хIянчи дураиб. Илизиб жявхIейчибад бехIбихьили, нушала манзилличи бикайчи нушала крайла тарихла гьуни чебаахъили саби. 2005-ибил дуслизиб дураибси «Вековые ценности Дагестана» жузлизир Расул МяхIяммадовли чедетаахъили Дагъиста халкьанала культураличил ва гIядатуначил дархдасунти масъулти гьаладихьиб. Ил гIилмула хIянчурбала сборникунала бекI редактор ва дахъалгъунти статьябала авторра сайри.

Гьарли-марли Дагъиста тарихла хьулчи кабихьибси, хIеделгъути къел датурси, мургьила хатIли сунела у арагIебли Кавказла тарихлизи белкIунси Расул МяхIяммадовичла шаласи сипат халкьла уркIбазиб даимлис кавлан.

 

Наида Гъуруева

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


ТаравихIла дехIибала

ТаравихIла дехIибала дехIдирхьути сари дуббуцарла Рамазан базла цаибил бархIилис гьалабси дуги, тамандиру Хала БархIилис гьалабси дуги (Хала Дугилизир хIедиру ).   ТаравихIуни мижитлизир жамигIятличил дарни къулайси ва дебали дурхъаси саби, амма имкан агара биалли, хъулир даресра асубирар....


МухIяммад Идбагла ﷺ баракатла хьунри

Жувайрият МухIяммад Идбагла ﷺ хьунул Жувайрият Бану Мусталакь кьамла бекI Харисла рурси сарри. Ил бану Мусталакь кьамличилси дергълис гIергъи ясирбуцибти-ургар лерсири. Илис Барра бикIусири. Ил сунела кьамлизивадси узикьар Мусафия бин Сафванна хьунул сарри, сайра ил дергълизив алхунси. Ил...


ЛямцIла манзил

Хъуммартидая: алжана нешла кьяшмауб саби. Хъатлаб хайгина баралра, нешла чебла ахъес хIейрар.   (бехIбихьуд гьалабси номерлизиб)   — Неш, хIура ила рузахъес рархьибси ахIенрив? — Агь, хIябилра ребкIесцад хIейгули рякьунра. Школа таманхIебиахъес багьандан, ца класслизир...


Дурхъаси Лайлатуль Кьадрила дуги

Бусурмантала умматлис Лайлатуль Кьадрила дуги хасси тяхIярла шабагъат саби, чусра УркIецIила ВегI Аллагьли ﷻ пешкешбарибси. Кьуръайзиб бурули саби: «Лайлатуль Кьадрила дуги азир базличиб дурхъаси саби» или. Илала мягIна – 1000 баз, чузибра Лайлатуль кьадрила дуги агарти. Ил дуги...


Ан-Низамия мадрасалис – 950 дус

ДР -ла тах шагьарлизиб халаси халкьани-ургабси мажлис бетерхур, ан-Низамия мадраса акIахъубхIейчибад 950 дус дикнилис хасбарибси. Ил исламла дунъяла ургарти даршдусмала бегIлара мягIничебтазибад цали бируси багьудила центр саби.   2025 ибил дусла декабрь базличиб МяхIячкъалализиб лебил...