Шейх аль-Ислам Закария аль-Ансари

Шейх аль-Ислам Зайнуддин Абу Ягь’я Закария аль-Ансари Египетдин Сунайка шагьриъ гьижрайиинди 823-пи йисан бабкан гъахьну. Бязи тарихчйири думу гьижрайиинди 824-пи, хъа тмундари 826-пи йисан бабкан гъахьну, кIури дибикIна.

БицIи вахтнахъан ккебгъну дугъу Кьур’ан ва Шариаьтдин илмар урхуз хъюгъну. Гьижрайиинди 841-пи йисан Закария аль-Ансарийи чан шагьур гъибтну, илим аьгъю апIуз аль-Азгьар университетдиз гъушну.

Илмарихьна вуйи рякъ

Думу фици аль-Азгьариъ ахънуш маракьлу ихтилат а. Саб ражари Закария бабкан гъахьи Сунайка шагьрианмина шейх Раби бин Аьбдулла ас-Сулами гъягъюради гъахьну. Душваъ дугъахьна сар дишагьли, чаз кюмек апIина кIури, ккарагури гъафну. Дугъу, жилир кечмиш гъахьниз, ва шагьрин аьхюриз (шагьрин аьхюр христианин вуди гъахьну) чан бай, чахьан тадагъну, саб ляхниъ ауз ккунди а, гъапи. Шейхди дугъан бай азад апIуз кюмек гъапIнийи. Хъасин думу дишагьлийиз гьамци гъапи: «Эгер увуз яв балин шагьрин аьхюрихъди гьамцдар дюшюшар духьну ккундарш, думу аль-Азгьар университетдиз урхуз гьаъ. Думу уьрхювал уз’ина бисурза». Думу шагьриъ кеспйирикан жилихъ зегьмет зигрувалтIан адруган, дада чан бай дина гьауз рази гъаши.

Закария аль-Ансарийин ученик, адлу аьлим Аьбдул Вагьгьаб аш-Шаъранийи, му ихтилат думу касди чав чакан ктибтну кIури, дибикIна: «Узу аль-Азгьариз бицIиди имиди гъафунза. Дюн’яйиъ саб ляхнира узу мидхьан ярхла гъапIундар ва йиз юкIвра инсанарихъди гъибикьундарза. Узу гизаф гашди гъузуйза, йишвну хумурзгин галар уч дапIну, дижикIну, гьадрариинди алдапIуйза. Узу гьамци гизаф вахтна гъахьунза, ва хъасин Аллагьу Тааьлайи узу чан сар ужур лукIрахъди гюрюшмиш гъапIну. Думу рягънихъан вуйи. Дугъу гьарган йиз гьял фициб вуш гьерхри, узуз ипIруб, алабхьруб ва гьацира китабар гъадагъури шуйи. Дугъу узуз кIуйи: «Закария, узу имиди яв аьгьвалатнакан фикир мапIан». Гьамци сакьюдар йисар гъушну. Сад йишван, вари даахнайиган, дугъу узуз, хилхъан дидисну, «гъач узухъди!» - гъапи. Дугъу узу аль-Азгьарин ягъал умбрарихъна хъади дуфну, гъапи: «Гьаму умбрариан зиина за йихь!» Узу за хьуз хъюгъза, хъа дугъу хъанара «за йихь» кIуру гафар текрар апIуйи. Хъасин дугъу узуз «ис йихь» гъапи: «Я Закария, Уву ярхи уьмрин эйси хьидива ва яв таяртIан кьаназ гъуздива. Яв дережара заан хьибди ва уву шейх аль-Ислам, яни Шариаьтдин кьази хьидива ва му ляхниъ гизаф вахтна лихидива. Уву яв ученикари «шейх-аль-Ислам» дережа бисайизкьан ва улариз дарябкъри хьайизкьан яшамиш хьидива». Узу гьерхза: «Я раб, узу улариз дярябкъри хьайизкьан яшамиш шуйкIа?» Дугъу «Ав» дупну жаваб туву. Гьамци дупну, му кас гъудургну, ва сарун узуз думу гъяркъюндарзуз.

Дугъриданна, гьаму касди гъапиганси, Закария аль-Ансари ярхи уьмриъ яшамиш гъахьну, ва гьадгъу гъапиб вари гъябкъну. Закарияйи аль-Азгьариъ адлу аьлимарихьан дарсар гъадагъну. Дугъан мялимарикан сар вуди гъахьну Ибн Гьяжар аль-Аскьалани – чан вахтнан мугьяддисарин имам. Закарияйи дугъахь гизаф илмар гъурхну.

Суфйирин рякъ

Думу илмарикан сабунубди дугъан кIваъ асас йишв гъибиснийи. Думу вари ужуб дарубдихьан юкIв марцц апIруб, ужударихъди юкIв абцIруб, яни суфизм вуйи.

Аш-Шаъранийи дибикIна, Закария аль-Ансарийи суфйирин рякъю бицIиди имидитIан чан кIваъ фициб йишв гъибиснуш ва фици думу Аллагь ﷻ кIваин апIру мажлисариз гъягъюри гъахьнуш, ктибтури шуйи.

Думу адлу суфйирин шейх Мугьяммад бин Уьмар аль-ВаситIийин хиликк урхури гъахьну. Думу дугъахьна илим гъадабгъуз гъушур вуйи, дугъан багахь 40 йигъан гъахьну ва шейхди гъибикIу «Суфйирин къанунар» кIуру китабра дугъан улихь урхуйи. Закарияйи му илим ужуйи аьгъю гъапIну, суалар гъахьидари мугъхьан гьерхрира шуйи.

Дугъахъди гъахьидари, фици дугъу суфизмиз фикир туври аш, рябкъюри, дугъаз Шариаьтдин илмарин дережа хьибдар, кIури гъахьну. Амма дурари кIуруси гъабхьундар, фицики вари илмариъ чахъди урхурайидартIан думу улихь гъахьну.

Закария аль-Ансарийи 40-тIан артухъ жюрбежюр илмарин китабар гъидикIну. Дугъан тафсирин, фикьгьдин, гьядисарин, суфизмин, грамматикайин ва жара илмарин китабар а. Чан уьмриъ Закария гизаф жавабдар ляхнарин улихь гъахьну. Дугъу Египетдин аьхю университетариъ дарсар туври гъахьну. Дугъан ученикар хьуз ккунди, жюрбежюр шагьрариан дугъахьна инсанар гъюри гъахьну.

Дугъан ученикарин кьадар аьхюб вуйи. Дугъан уьмрин аьхирихъна Египетдин айи адлу аьлимарикан гизафдар дугъан ученикар, вая ученикарин ученикар вуди гъахьну.

Закарияйихь гъурхдарин арайиъ гьамцдар аьлимар айи: Ибну Гьяжар Гьайтами, Шигьабуддин ар-Рамали, Шамсуддин ар-Рамали ва гь. ж. Ибну Гьяжар аль-Гьайтамийи дугъкан гьамци гъапну: «Йиз улариз гъяркъю аьлимарикан думу варитIан адлу аьлим ву…».

Кьазиди дерккувал

СултIанди гизаф вахтна Закарияйикан, кьазивал апIин кIури, ккун апIури гъахьну, амма дугъу ваъ кIуйи. Хъа султIанди думу теклиф гьарган текрар апIуйи, ва аьхириъ Закарияйи, чаз ккундаршра, му читин ва жавабдар гъуллугъ кьабул гъапIнийи.

Мидин кьяляхъра шейхди кьазивал апIуз чав «ав» пувалин гизаф гьяйифар зигури гъахьну. Закарияйи саб ражари гьамци гъапну кIури, Абдул Вагьгьаб аш-Шаъранийи ктибтну: «Му йиз гъалатI гъабхьну». Узу гьерхза: «Фу?» Дугъу гъапну: «Кьази хьували узу инсанаригъ заан гъапIну, хъа думугандиз узу аьдати кас вуди айза». Узу, ужудар ксарикан гьамци гъеебхьунзуз кIури, гъапиза: «Шейх кьазиди дерккувал леъфик мисал ву: чан утканвалиинди, ужувлиинди думу инсанаригъна гъюдучIвган, леъфи думу жин апIуру». Шейхди гъапи: «Гьямд ибшри Аллагьдиз ﷻ, уву узуз рягьят гъапIунва, йиз бай».

Закария гьякьлу кьази гъахьну. Саб фицибкIа нягьякь ляхин гъябкъган, думу ккебехъну гъузурдайи. Кьазивал гъибтувалин себеб Закарияйи султIандиз дугъу апIру ужудар дару ляхнар улупрувал ву кIури шулу. Хъа бязидари гьисаб апIурайиганси, дугъу кьазивал улариз дярябкъри гъабхьиган гъибтну.

Гьякьлу нивкI

Гьижрайиинди 926-пи йисан Зуль-Кьаида вазлин 3-пи йигъан Закария аль-Ансари му дюн’яйиан гъушну.

Мидиз улихьна Аьбдул Вагьгьаб аш-Шаъранийиз, учвна шейх гимийиъди гъягъюри, нивкI гъябкъну. Гими лап уткануб вуйи. Шейхдин гагул терефназди имам Шафии деънайи. Дурар гимийиъди саб гюрчег багъдиз гъафи, ва душваъ дурариз жюрбежюр уткан укIар-кIажар гъяркъю. Ва гьаму вахтна думу нивкI’ан уягъ гъахьи.

Хъа йигъан аш-Шаъранийи, шейхдин улихь дусну, дарс урхурайи. Дугъан багахь Жамалуддин ас-Сафи ва Абубакр аз-Загьири аьлимар хьайи. Шейхди дугъкан чаз гъябкъю нивкI ктибтуб ккун гъапIну. Дугъу нивкI ктибтган, шейхди гъапу: «Эгер яв нивкI гьякьлуб вуш, узу кечмиш гъахьиган, имам Шафиийин багахь кивиди».

Закария кечмиш гъахьиган, думу жара йишвак кивуз ккунди айи, думуган Жамалуддинди аш-Шаъранийихьан гьерху: «Хъа яв нивкI?» Аш-Шаъранийи гъапи: «Шейхди гъапнийи аьхир – эгер нивкI гьякьлуб вуш кIури». Магьа шейх кафнаригъян гъидиржу, сарун жаназа-гъудган алапIузна накьвдихъна гъахузтIан имдайи. Гьаму вахтна гьякимдихьан сар кас дуфну, гьамци гъапи: «Гьякимдизра жаназа-гъудган апIуз ккунди а, амма дугъан сагъ’вал ужуйи адар, гъюз шуладар, гьаци вуйиган, гьякимдира гъудган алапIуз, дараматдиз багахьна хьади гъачай». Жаназа-гъудган гъапIган, гьякимди гъапи: «Му кас имам Шафиийин багахь кивай». Гьамци аш-Шаъранийин нивкI гьякьлуб гъабхьну.

Гьякимар, аьлимар ва жара гизаф кьадар инсанар думу аьхиримжи рякъюз гьауз гъафнийи. «Мициб кьадар инсанар кечмиш духьнайир аьхиримжи рякъюз гьауз гъюри зат гъябкъюндарзуз», - гъапни аш-Шаъранийи.

Шейх аль-Ислам Закария аль-Ансари