Гьядисарин устад
Имам Аьгьмад ибн Гьямбал – му кас ихь исламдин Гьямбали мазгьабдин бина ккебгъур ву. Думу Багъдаддиъ гьижрайиинди 164-пи йисан, рабиуль-авваль вазлин 20-пи йигъан бабкан гъахьну. Дугъан адаш Мугьяммад адлу эскер вуйи, думу Иракьдин Басра кIуру шагьриъ яшамиш шули гъахьну. Аьгьмаддин адаш 30 йисаъ ади кечмиш гъахьнийи, думуган Агьмад бицIиди имийи. Думу уьрхбан вари читинвалар Сафия бинт Маймун бинт Малик аш-Шайбани кIуру дугъан дадайиин алахьнийи.
Аьгьмад аьхю гъашиган, дадайи думу Кьур’ан, гьядисар ва жара дарсар улупру медресейиз гьаъру. Аьгьмад иллагьки гьядисариин эллешмиш шулу, ва 15 йисхъанмина дугъу дурар аьхю хушниинди эзбер апIуз хъюгъру. Гьаддихъди сабси, чан илимдин аьгъювалар яркьу ва дерин апIбан бадали, думу гьадму вахтна Багъдаддиъ гъахури шлу аьлимарин собранйириз гъягъюз хъюгъру. Думу вахтари шейхарихъди гюрюшмиш шули, жюрбежюр сюгьбатар гъахури духьну ккундийи, хъа думу шейхар жа-жара гьюкуматариъ яшамиш шули гъахьну. Мидхъан гьядисар уч апIувалиин эллешмиш гъахьи Аьгьмад ибн Гьямбал думу гьядисар аьгъю ксарихьна ярхла вилаятаризра кмиди гъягъюз хъюгъну.
Натижайиъ имам Аьгьмад гьадму вахтарин варитIан адлу гьядисар аьгъю ва кдитру кас гъахьну. Гьядисариин эллешмиш гъахьи имам Аьгьмадди Имам Абу-Гьянифайин адлу ученик вуйи имам Юсуфдихьан ва имам аш-Шафиийихьан фикьгьдин ва гьядисарин дарсарра гъадагъури гъахьну. Гьацира дугъан мялимар вуди аьхю ад айи аьлимар Ибрагьим ибн Саид, Суфьян ибн Уяйна, Ягь’я ибн Саид вуди гъахьну.
Абу Бакр аль-Байгьяки кIуру аьлимди имам Аьгьмаддиз, варитIан заан вуйи мялим имам аш-Шафии ву, гъапнийи. Гьаддиз имам Аьгьмад имам Шафиийихьна лап багахь гъахьнийи - му ляхникан, дугъан китабар гъурхган, ужуди аьгъю шулу. Имам Шафиийи имам Аьгьмаддиз, дугъан дугъривализ ва аьгъювалариз лигну, аьхю гьюрмат апIури гъахьну. Имам Шафии, чав думу вахтарин аьхю аьлим вуйивализ дилигди, гьядисарин читинвал алабхъубси, имам Аьгьмаддихьна илтIикIури гъахьну. Имам Шафиийи имам Аьгьмаддиз «гьядисарин зурба илим кайир» кIуру ччвур тувну.
Имам Шафиийи гъапну: «Узу Багъдаддиан удуч1вну гъягъруган, душваъ гъузрайидарикан варитIан фикьгьдикан аьгъюр, Аллагьдихьан ﷻ гучIрур имам Аьгьмад ибн Гьямбал вуйи».
Имам Аьгьмад Емендиъ айиган, дугъан саб кьадар игьтияж’вал ади гъабхьнийи. Дугъан мялим, мугьяддис (гьядисар хътаърур) шейх Аьбдуразакьдиз му ляхникан аьгъю шулу, ва дугъу имам Аьгьмаддихьна саб меъ абцIну динарар хуру. Имамди кIуру: «Йиз мурариъ игьтияж’вал адариз». Амма дугъан ккурттарик алахьуз гьялкьан кимдайи, ва дурар гьюдюхюз дугъаз жара ккурттарра адайи. Гьāддиз думу, чан хулаъ учIвну, раккнар хъяркьну деъру. Инсанари думу агуз хъюгъю, ва, фу себеб вуди думу хулаъ учIвнаш, дурариз аьгъю гъабхьнийи. Дурари дугъаз пул тувбанди гъахьнийи, амма имамди саб динартIан гъибисундайи, ва думура, ляхин дапIну, ктипру шартIниинди.
Аьхю ва адлу мугьяддис Абу Давудди, имам Аьгьмаддихъди деъган гизаф рягьят шулу, гъапнийи. Думу чан вари уьмриъ сар касдихъдикьана лазим дару улхивал гъапIу кас дайи. Байгьякийи ктибтура: имам Аьгьмаддихьан, мутаваккила (Аллагьдик ﷻ умуд киврур) фуж ву, кIури гьерхган, дугъу гъапну: «Думу гьацир кас вуки, дугъу сарикра умуд кивурдар, анжагъ сар АллагьдиктIан ﷻ».
Думу вахтари улихь-кIулихь хьайи гьякимари имам Аьгьмаддихъ * гизаф ул хъибтри гъахьну. Гизаф вахтназкьан имам Аьгьмад дустагъдиъ итну гъахьну, ва аьгь ап1уз даршлукьан дугъаз зулмарра апIури гъахьну. Мицдар ляхнар вари, имамдин Исламдиъ улдугу рякъюъ айи муътазилитарихъди гафар-чIалар гъашиган, ккергъдар вуйи. Мамун ар-Рашид, Мутасим Биллагьи ва аль-Васкь кIуру халифари муътазилитариз кюмек апIуйи. Дурари вари мусурмнариз чпин идеологияйихъна дих апIуйи. Имам Аьгьмаддиз гизафси Мутасим Биллагьийин вахтари аьзаб тувну.
Имам Аьгьмаддин илмин дережа заан вуйивал тасдикь апIури, имамдихьна, муътазилитарин рякъ тасдикь апIин кIури, халиф гъюри гъахьну, гьаддихъди сабси дугъу имамдиз варитIан заан вуйир апIурзаву кIури, гаф туври гъахьну. Амма имамди мутазилитарин гъалатI вуйи идеологияйиз «ваъ» гъапну. Хъял гъафи Мутасимди чан лукIариз, имам ликариккан апIинай, кIуру, хъа дугъу кIуруси гъапIган, имамдиз гизаф зийнар гъахьнийи.
Дурари имам гъагъи зунжрарииинди йитIну гъитри гъахьну. Думу Багъдаддин дустагъдиъ итнийи, ва душваъ имам 28 вазлиъ имийи. Думу айи йишваъ я йигъну, я йишвну акв ади шулдайи. Фукьан чаз аьзабар туври гъахьнушра, имамди дурарин гъалатI вуйи идеологияйиз «ав» гъапундар. Имамдиз, амриан гъягъяйизкьан, хъанара жаза тувнийи, амма гьадмуганна дугъу дурариз «ав» гъапундар. Мидин кьяляхъ Мутасим халифдиз чан гьаму дюн’яйиъ ва аьхиратдиъ шлу уьмрихьан гучI гъабхьнийи, ва гьижрайиинди 221-пи йисан Рамазандин вазлин 25-пи йигъан думу халифди имам аьзабнахьан азад апIуз гъитну. Имам Аьгьмадди, Аллагьдин ﷻ китабариз гунагь гъапIдариз ктарди, имбудариз варидариз аьфв гъапIнийи.
Имам вари дюн’яйиъ хъанара гужалди ва яркьуди адлу хъахьнийи. Дугъу гизаф китабар гъидикIну, дурариканна варитIан асасдар «аль-Муснад», «Китаб-уль-Аьмал», «Китабу-тафсир», «Китаб-насих валь-мансух», «Китаб-уль-Загьид», «Китаб-уль-Масаил», «Китаб-уль-Фалаил» ва «Китаб-уль-Иман» ву.
Аллагьу Тааьлайи дупнайиб вари мусурмнарин насларихьна рубкьуз кIури, Мугьяммад Пайгъамбари ﷺ чан аьсгьябариз ва вари мусурмнариз гьамци гъапну: «Узкан хабар тувай, эгер думу саб аят гъабхьишра». Гьаци вуйиган, имам Аьгьмадди чаз аьгъюб вари инсанарихьна рубкьуз зегьмет зигуйи, дурарихъантина гъюри имбу насларихьнара рубкьуз кIури.
КьутIайбайи гъапну: «Эгер Аьгьмад Суфьяна ас-Саврийин, Маликдин, Авзаияйин, Лайса бин Сааддин вахтари гъахьнийиш, думу дурартIан гизаф адлу шуйи». Дугъхьан, Аьгьмад табиинарикан гъахьнийин, кIури гьерхнийи? КьутIайбайи гъапну: «Имам адлу табиинарикан гъахьну».
Имамдин гизаф ученикар ади гъахьну, ва дурариканна асас ученикар ву чан кьюр бай - Салигь ва Аьбдуллагь. Бухари ва Муслим имамар гьядисарин варитIан адлу аьлимарикан гьисаб ву, дурар имам Аьгьмаддихь урхури гъахьидар ву.
Имам Аьгьмад ибн Гьямбал, 77 йисаъ ади, гьижрайиинди 241-пи йисан Рабиуль-авваль вазлин 30-пи йигъан Багъдаддиъ кечмиш гъахьну. КIури шулу, думу кечмиш гъашиган, миллионтIан зиина инсанар уч гъахьну.
