«Узуз аьгъдарзуз пуб» – илимдин гьацI ву

Саспидариз инсанари чпиз илимдин аьгъювалар адар кIуру гафар арайиз гъюру кIури нач кади шулу. Дицдар ксари чпиз аьгъдру суаларизра кмиди жавабар ктагъуз хъюгъру, гьеле думу суалнаан гьякьнаан чаз фукIа аьгъдаршра.

Гьамци дурари чпин жавабариинди, «фетвйириинди» инсанар улдугуз гъитру ва чпизра аьхю гунагь гъазанмиш апIуру. Гъаври шул, эгер дици апIуруш сацIиб медресейиъ гъурху касди, ясана цIибдикьан аьгъювалар гъадагънайи касди, «аьгъдариз» пуз начди вуш. Амма диндин аьгъюваларихъди саб жюрейин аьлакьа адру касди диндин суалариз жаваб тувруган, думу ляхниин мюгьтал вуза.

Хусуси вуди думу ляхин ухьуз интернетдиъ ва жара соцсетариъ рябкъюрхьуз. Душваъ айидариз, фу бикIурушра, ихтияр а, фициб жаваб туврушра, гьерхрур адар, ва магьа гьамци чпин кIулиз гъафи жаваб туври шулу. Диндин фукьан читин суал гъабхьишра, дицдар «аьлимари» учвуз дишлади жаваб тувру, амма чиб шариаьтдин китабкьан хилиъ гъибисдар дар. Гизафдариз му ляхнарикан хабар а, амма гьаз-вуш гьякьлу аьлимдихьан, имамдихьан гьерхудар, хъа суал тувру соцсетариъ айидариз. Гъи му ляхин мусурмнарин арайиъ учIруди дугъубжвна. Дагъустандин Муфтиятди, му ляхин гьякьлуди хьпан бадали, фетвйир адагъру отдел ачмиш гъапIну, ва гьамус гьарсар касдихьан чан суалар дурариз тувуз шулу, амма гьаци вушра саспидариз аьлимаринтIан интернетдиъ айи «аьлимарин» фикир заанди ву. Гьамци дурари имбу инсанар улдугуз гъитра.

Аьбдуллагь бин Амр бин альАсди Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Дугъриданна, Аллагьу Тааьлайи инсанар аьгъювалар адагъбиинди мягьрум апIидар, хъа дурарин арайиан аьлимар адагъиди. Аллагьу Тааьлайи саркьан аьгъю кас имдарди гъапIган, инсанари чпиз аьгъювалар адру регьбер ктагъиди, чпин суалар тувди, хъа дурари думу диндин суалариз, аьгъюваларра адарди, жавабар тувди, гьаддиинди чпира гьякь рякълан улдугиди ва имбударра улдугуз гъитди» (аль-Бухари, Муслим).

Чаз аьгъдру суалнан гьякьнаан инсандихьан фетва адабгъуз шулин?

Ваъ! Диндин къайдайихъди гъягъюри, дицир касдиз фетвйир адагъуз хай шулдар ва чаз аьгъдру суалариз жавабра тувуз хай шулдар. Диндин аьгъювалар адарди жаваб туву суалнахъан дугъу гьадму ляхин гъапIу касдисиб гунагь гъадабгъура. Абу Гьурайрайи Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Фуну касли, аьгъювалар адарди, фетва тувруш, чав жаваб тувуризсиб гунагь дугъазра шул» (Абу Давуд).

Пайгъамбарикьан ﷺ саспи суаларин гьякьнаан «АЬГЪДАРЗУЗ» пуз нач апIури гъахьундар, думу вагь’ю гъяйиз ккилигури гъахьну. Гьаци апIури гъахьну дугъан асгьябарира, гьадрарин арайиан гъахьну Аьбдуллагь ибн Аьббас, илимдин гьюлсир кас. Аз-Зухри ктибтура, Тавусди гъапну: «Саб ражари Аьбдуллагь ибн Аьббасдиз гъапунза: «Инсанари ктибтураки, Пайгъамбари ﷺ инсанариз жвуми йигъан тамамди жандак жибкIай кIури гъахьну (гъусл), гьеле дурар тамамди жандак дижибкIну ккуни гьялнаъ адаршра, гьацира кIул жибкIай ва миск кадатай». Ибн Аббасди гъапну: «Тамамди жандак жибкIбан гьякьнаан кIуруш, му гафар гьякьлудар ву, миск апIбакан кIуруш, узуз аьгъдарзуз» (аль-Бухари, Муслим).

Ихь умматдин варитIан заан вуйи ксар, асгьябарин кьяляхъ яшамиш шули гъахьи адлу имамар, аьлимарира гьаму рякъ дибисну гъахьну ва чпиз тамамди аьгъювалар адру суалар арайиз гъафиган, «аьгъдарчуз» кIури жаваб туври гъахьну. Имам АшШа‘бийи гъапну: ««Аьгъдарзуз» пувал илимдин гьацI ву». Саб ражари ярхла йишвариан имам Маликдихьна, чпин суалар ади, саб десте инсанар гъафну. Амма дурари имамдиз туву 40 суалнакан 36 суалназ имамди «аьгъдарзуз» кIури жаваб тувну. Дурари гъапну: «Я имам, ич шаклу суалар ашкар апIуз, учу ярхи рякъ ккадапIну гъафунча, хъа гьамус му суаларин жавабариз ккилигурайидариз фу пиди учу?» Имамди гъапну: «Учву гьамци йипай: Маликдиз му суалариз жаваб аьгъдар».

Саб ражари имам Абу Юсуфдихьан гьерхну (думу имам Абу Гьянифайин варитIан адлу тялимарикан сар ву), Гьарун Рашид халиф вуйи вахтари думу гьюкуматдин Заан диванбеги гъахьну ва дугъхьан саб суал гьерхган, дугъу «аьгъдарзуз» гъапну. Думуган гьерхрайири гъапи: «Уву гьюкуматдин казнайиан пул гъадабгъурава, хъа гьаму суалназ жавабкьан аьгъдарнуз?» Жаваб вуди имам Абу Юсуфди гъапну, шаклу ва жвуваз аьгъдру суалариз жаваб тувайизтIан, жаваб тутрувди гъузиш, ужу ву. Ва давам гъапIну: «Гьюкуматдихьан узу йиз аьгъювалариз дилигну гъадабгъураза. Эгер узу узуз аьгъдрубдихъанра пул бисуйиш, гьукуматдин казнайиъ айи вари пул узуз гьубкIурдайи». Гъит Аллагьу Тааьлайи ухьуз диндин аьгъювалар туври ва гьадму илимдихъди лайикь вуйиси уьмур хъапIуз тавфикьвалра туври.

НУРМУГЬЯММАД ИЗУДИНОВ