Суал-жаваб
Мусурмнарин арайиъ яшамиш шулайи, амма чан дин фу вуш аьгъдру кас, мусурмнарин накьваригъ фаркьат апIуз ихтияр айин?
Мусурмнарин арайиъ бабкан духьну, гьадушваъ яшамиш шули гъахьи кас, гьеле дугъан дин фунуб вуш аьгъдаршра, мусурман вуди гьисаб апIуру, дугъу гъудгнар апIурдаршра, ушвар дисурдаршра ва фасикь вушра, амма саб шартI ади, эгер дугъу чан уьмрин муддатнаъ мусурман дарувалин лишнар улупундарш.
Дицир касдихъан жаназа-гъудганра апIуру ва мусурмнарин накьваригъ фаркьатра апIуру. («Гьяшия аш-Ширвани»)
Кьур’андин дарсар туврайи дишагьлийиз, учв палтарикан духьнайи вахтнара, дарсар тувуз хай шулу, кIури шулу. Гьаму гафар гьякьлудар вуйин?
- Дишагьли палтарикан духьнайи вахтна, учв марцц дархьидикьан гагьди, Кьур’андин дарсар тувуз хай шулдар. Хъа дугъаз аьраб гьярфар, аьраб чIалнан гафар улупуз ихтияр а, яни Кьур’андикан даруб. Эгер саб гафниинди кIуруш, имам аш-Шафиийин мазгьабдиинди, дишагьли палтарикан духьнайи вахтна Кьур’андин дарсар тувуб гьярам ву.
Хпириз жилирин фамилия бисуз хай шулин?
Мусурман касди учв жвуван насларикан вуди гьисаб апIури духьну ккунду. Гьаддиз фамилия дигиш апIру касдин ниятназ дилигну ккунду. Жилирин, ясана жара фамилия бисуз хай шулдар, эгер увуз гьаддиинди яв насул ккебкуз ккунди, ясана мирасарихьна даккнишин ади, дурарихъди аьлакьйир чIур апIуз ккунди думу ляхин апIураш.
Эгер жвуваз душнайи мусурман дишагьлийи зиихъ улупнайи лишнар ктарди жилирин фамилия бисураш, мушваъ саб жюрейин хай даршлуб адар. Гьаз гъапиш жилириз гъягъбиинди фамилия дигиш апIували гьадмувахтнаанимна дугъан жилирихъди аьлакьа айиб ва никягь апIувалиинди дугъан жилирин хизанарихъди аьлакьа айиб улупура.
Хъа гьамус ухьу исихъ улупру жвув жарарин насларихьна илтIикIбан гьядисарикан кIуруш, душваъ абайин ччвур (отчество) дигиш апIбакан улхура. Инсандиз чазра аьгъяди абайин ччвур дигиш апIуз хай шулдар, гьярам ву.
Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Фуну касди учв, жарарин бай вуза, кIури гъапиш, чаз учв дугъан бай дарубра аьгъяди, дицириз женнет гьярам шул» (аль-Бухари, Муслим).
Жара гьядисдиъ дупна: «Учву ичв абйирихьан ярхла махьанай. Фуну кас чан адашихьан ярхла гъахьиш, яни дугъан ччвур ккатIабхьиш, думу Аллагьу Тааьлайиз гьямд апIрударикан дар» (аль-Бухари, Муслим). («Фатгь аль-Бари», шаргь «Сагьигь аль-Бухари», «Далилю ль-Фалигьин», «Тугьфат аль-Мугьтаж»)
Йипайчва, жвумийин гъудгнихъан дишлади фу урхуб ужи ву?
Жвумийин гъудгнин салам тувубси кIули гъухиш ужу шлу дюшюшар а. Дупнаки, гьеле уву яв йишвахь хьимиди, яни ликар айиганси гъитну, хъа жара риваятдиинди, яв ушвниан гафар удучIвайиз, сура «аль-Фатигья», «Кьульгьу», «Фалакь», «ан-Нас» сурйир 7 ражари дурхну ккунду. Гьацира дупнаки: «Фуну касди мурар тамам гъапIиш, дугъкан ктучIву ва гъюз имбу гунгьарин аьфв апIур…»
(«Иаьнату Талибин», 2-пи том).
Диндин илмар гъадагъурайи касдиз саб себебра адарди илим ккатIабхьуз ихтияр айин?
Диндин илмар кьюб йишваз пай шула:
- Гьарсар мусурман касди аьгъю дапIну ккуни илмар (фард аль-айн).
- Жямяаьтдиин фарз вуди али илмар (фард аль-кифая).
Мусурман касдиз фарз вуйи илмар урхувал кьатI апIуз хай шулдар. Дугъ’ина фарз шула чаз фарз вуйи илмар аьгъю апIуб, хъа вари жямяаьтдиин али фарзарра аьгъю апIуб ва думутIанна ижмиди айитI учIвуб фарз шуладар.
Кьюбпи жюрейикан улхуруш, дупну ккундуки, эгер саб йишваъ фикьгьдин суалар аьгъю ксар адарш, вари жямяаьт гунагьнаъ шула.
Ислам илмар гъадагъурайи касдиз фарз илмар урхбан кьяляхъ, эгер саб аьхю мюгьтаж’вал адарш, медресейиъ гъузну, имбу илмариканра аьгъю апIуб ужу ву. Амма чан ниятниинди ва аьлимарин хас гафниинди инсандиз саб улупнайи шариаьтдин себеб адаршра, думу илмар урхувал кьатI апIуз хай шулу. («Шаргьу Мангьаж ат-ТIулляб», «Асна аль-МатIалиб», «Нигьая аль-Мугьтаж», «Бушра аль-Карим»)
