Суал-жаваб

Суал-жаваб

Жаназа гъудган апIруган имамдихъди дишлади хъибтIуз гъабхьундарш, фу дапIну ккунду?

Думу дюшюшдиъ жаназа гъудгник кучIвубси, имамди фу урхурашра, дидиз дилигди, дишлади сура «Фатигьа» урхуз хъюгъру.

Эгер дугъу сура «Фатигья» урхайиз имамди «Аллагьу акбар» дупну жара текбириз гъушнуш, имамдихъди душну ккунду ва сура «Фатигья» ккудубкIайизкьан урхуб герек`вал гъубзрадар. Думу ихь аьдати гъудгниъ имамдихъди гъудган хъибтIрайибсиб къайда шулу. Жвуван имамдихъди дарди гъузу такбирар, имамди салам тувбан кьяляхъ давам апIуру.

Мисалназ, кьан гъапIур имамди шубубпи такбир гъурхиган гъудгник кучIвнуш, дугъу дишлади сура «фатигья» урхуз хъюгъру, имамди юкьубпи такбир урхруган, дугъу урхурайи сура дебккну юкьубпи такбир урхуру ва имамди салам тувбан кьяляхъ шубубсана такбир хуру («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьяшия аш-Ширвани»).

Инсанди Аллагьдин ﷻ улихь цIийина аьгьт тувну (ху дапIну), хъасин думу тамам дарапIуз ният гъабхьнуш, дугъаз думу аьгьт чIур апIайиз каффарат тувуз хай шулин, дарш чIур гъапIхъантIан хай шулдарин?

Аьгьт тувувал чIур гъапIнуш, гьаму ляхнар кIулиз адагъну ккунду: 10 мискин-фагъириз ипIруб тувру; дурариз алабхьруб тувру; лукI азад апIуру (гъийин йигъан лукI азад апIувал адар).

Гьаму шубуб жюрейиинди апIуз мумкинвалар адаш, дидин ерина шубуд йигъан ушв бисуз ихтияр а.

Эгер инсанди зиихъ улупнайи сабпи шубуб къайдайиинди каффарат тувраш, яни йицIур мискиндиз ипIруб тувуб, алахьру палтар тувуб ва лукI азад апIуб, думуган аьгьт чIюбгъяйиз улихьна дугъаз каффарат тувуз ихтияр а. Хъа эгер шубуд йигъан ушв бисбиинди каффарат тувраш, думуган аьгьт дючIрюбгъкьан гагьди хай шулдар. («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьяшия аш-Ширвани», «Мугъни аль-Мугьтаж»).

Эгер Кьур’андиъ ва Суннайиъ айиб дарш, жюрбежюр ниятар ади суннат гъудгнар апIуз хай шулин?

Суннат гъудгнар апIуб ужудар ляхнарикан ву, гьаддихъна Пайгъамбарира ﷺ теклиф апIури гъахьну.

Суннат гъудгнар кьюб йишваз жара шула:

1. Саб тяйин вуйи йишвахъди, вахтнахъди, ляхнихъди, дюшюшарихъди аьлакьалу суннатар. Думу суннатариз айи ният Пайгъамбари ﷺ улупна.
2. Сабдихъдира аьлакьа адру суннатар (мутIлакь). Дицдар суннатар кьадар адрубкьан апIуз шулу.

Амма диндиъ улупну адру ният апIури суннатар тамам апIуз хай шулдар.

Имам Ибн Гьяжар аль-Гьайтамийи бикIура: «Суннайиъ улупну адру гъудгнар апIуз хай шулдар ва дурар гьисабра шулдар».

Эгер инсанди гирами Каламдиъ, ясана Суннайиъ улупну адру ният ади гъудган апIураш (мисалназ, йигъандин чIуруваларихьан уьрхюз кIури), дициб гъудган апIуз хай шулдар ва думу гъапIну кIури, камра шулдар, гьаз гъапиш дидиз Каламдиъ, ясана Суннайиъ далил адар («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Иаьнат ат-ТIалибин»).

Гьяйванатарин рюгьяр шли дисуру ва Гъиямат йигъан дурарин къайда фициб шулу?

Пайгъамбари ﷺ саб жюрейин мянфяаьтра адарди гьяйванатар йихуз ва дурарихъди инсафсузди хьуз ихтияр тувундар. Пайгъамбарин ﷺ гьядисдиъ дупна: «Учвуз лишан вуди сабкьан чIиви мутму ишлетмиш мапIанай» (Муслим).

Эгер гьяйванатарин рюгьяр адагъбакан улхуруш, дидин гьякьнаан Пайгъамбарин ﷺ гьядисар адар, хъа ихь сабпи аьсрарин аьлимарин мидин гьякьнаан гьадрариз тялукь шлустар гафар а.

Исгьякь кIуру аьлимди гъапну: «Гьяйванатарин рюгьяр адагъбан гьякьнаан кIуруш, Бакьия бин Валид кIуру касди Ибн Аьббасдин гафар хура, дугъхьан гьерхган: «Гьяйванатарин рюгьяр шли адагъуру?» Дугъу жаваб тувну: «Рюгьяр адагъру малаикди». Гьацира жара йишваъ, гьяйванатарин рюгьяр чиб-чпиланди удучIвуру, кIури дупна.

Аьхю пай аьлимари, дурарин арайиан имам Малик, аль-КьуртIуби, ас-СуютIи, Марии аль-Карми, Ибн Ужайба, аль-Алюси, аз-Зуркани ва гьацира жарадари, инсанаринна жинаринси, гьяйванатаринна рюгьяр малаикди адагъу кIура.

Марии аль-Карми аль-Гьянбалийи бикIураки, далиларикан ижминуб, гьяйванатар гъийихган, дурарин рюгьяр гъузру, кIуруб ву. Хъа дурарин рюгьяр наан шулаш, дупнадар.

Гирами Каламдиъ ва гьядисариъ дупнаки, Гъиямат йигъан, инсанарси, гьяйванатарра чIиви апIиди ва Аллагьу Тааьлайи дурарин арайиъра гьякь`вал апIиди, сабунубди туву зарал тмунубдиз ктабгъуз гъитну, Аллагьу Тааьлайи дурар жилиз илтIикIиди. Му ляхин гъябкъган, кяфирари пиди (мяна): «…Гьей, эгер учхьанра жилиз илтIикIуз шуйиш…» (сура «Ан-Наба», аят 40).

(«Масаиль аль-Имам Аьгьмад», «Ругь аль-Мааьн», «Арвагь аль-Ашбагь»)