Табасаран чIалнан лексикологияйин биначи
Табасаран чIалнан лексикологияйин биначи
Гъийин ихь ихтилат гизаф терефарихъанди бажаругълу, табасаран чIалнан лексикологияйин ва лексикографияйин бина ккиву, лезги ва табасаран дестейин чIалар дериндиан ва бегьерлуди ахтармиш апIурайи ихь халкьдин вафалу аьлим-лингвист, филологияйин илмарин доктор, профессор Велибег Мирзабегович Загьировдикан шиди.
Профессор Велибег Мирзабегович Загьировди 200-тIан артухъ илимдинна методикайин ляхнар чап дапIна. Дурарин арайиъ кIул`инди вуйи чIатху монографйир, словарар, мектебариз вуйи учебникар, студентариз ва мялимариз вуйи табасаран ва урус чIалариан учебно-методический пособйир, лингвистикайин дисциплинйириан программйир, пед.колледжиъ дарсар кивбан методикайин китабар ва илимдин макьалйир а.
Аьлимдин анжагъ табасаран чIалнан лексикологияйиан ва лексикографияйиан вуйи 90-илан зиина хусуси авторвалин илимдин ляхнари Дагъустандин чIалар ахтармиш апIбаъ зурба йишв дибисна.
Табасаран лексикология ва лексикография чIалнакан вуйи илимдин цирклар артмиш хьуб, учв биначи вуди, проф. В.М. Загьировдин ччвурнахъди аьлакьалу ву. Дугъу чан монографйириъ дагъустан чIаларин лексикайин гъурулуш иллагьки дурар арайиз гъюбан тарих жигьатнаан яркьуди ва дериндиан ахтармиш апIура.
Проф. В.М. Загьировдин илимдин зегьметарин натижайи кавказоведениейиъ сабпи ражну вуди, чIаларин лексика арайиз гъафи йишвахъдира аьлакьалу апIури, гафарин фонд артмиш хьубан мядан ва хронология тяйин апIура. Аьлимди а) уьмуми дагъустандин лексикайин гъатар, б) лезгина-табасаран чIаларин дестейин лексикайин гъатар ва в) кIул`инди-кIул`инди табасаран, агъул лезги, цIахур, рутул ва му дестейин жара чIаларин хусуси лексикайин гъатар жара апIура. Дугъан ахтармиш апIуваларин эгьемият гьацира ихь ва багахьлу чIалариз жара чIалариан дуфнайи лексика, хронология уьбхюри, тяйин апIувалиъ ачухъ шула.
Мидихъди сабси жара чIалариан дуфнайи гафари ерли чIаларин лексика артмиш ва девлетлу апIбан, дурар ихь чIалнан грамматикайин ва фонетикайин хусусивалариз табигъ хьубан, дурарикан саб пай гафарин мянйир дигиш хьубан ва цIийи гафар арайиз гъюбан месэлйирра заан илим жигьатнаан ахтармиш апIура. Лексигологияйиан вуйи гюзчивалариинди аьлимди гьацира полисемия, омонимия, синонимия, антонимия ва паронимия процессариинди чIал фици артмиш ва девлетлу шулаш, ачухъ апIура. В.М. Загьировди табасаран ва багахьлу чIаларин лексикологияйиан гъахурайи ахтармиш апIувалари чпин илимдин мялуматарин деринвалиинди ва багьалувалиинди дагъустандин ва варикъавкъаздин лингвистикайиъ зурба йишв дибисна. Мицдар заан хъуркьуваларихьна Велибег Мирзабекович Загьиров рягьятди гъафундар: дугъан юкIв хъади илчIихну гъахурайи ахтармиш`валарин читин ва хусуси жилгъа гьамус имбудариз нумуна шлу илимдин яркьу рякъюз дюнмиш дубхьна. Велибег Мирзабекович Загьиров 1940-пи йисан Хив райондин Чювекк гъулаъ мялимдин аьхю хизандиъ бабкан гъахьну. УрчIвуд йисаъди йитим гъахьи бай, 1954-пи йисан Чювккерин миржид йисандин мектеб ккудубкIну, Дербентдин педучилищейик урхуз кучIвру. 1959-пи йисан думу хъуркьувалариинди ккудубкIну, гъумши ГъуштIларин ургуд йисандин мектебдиъ ккергъру классарин мялимди лихуз хъюгъру. Амма савадлувалин рякъюъ мидциб дережайиин разиди гъудрузу жигьил пишекар 1962-пи йисан ДГУ-йин филологияйин факультетдик кучIвру. Мушваъ жа-жара кафедрйириъ гъахури шлу студентарин ахтармиш`валариъ кми-кмиди иштирак шули, магьа дугъу илимдин тIяаьмра дадмиш апIуз хъюгъну. Багъри райондин ГъванчIларин кьялан мектебдиъ лихуз хъюгъю мялим, сяняаьтчи хъуркьувалариз лигну, хъади гъюри, райондин жюрбежюр серенжемариъ иштирак хьуз хъюгъру. 1968-пи йисан республикайин просвещениейин министрин приказниинди В.М. Загьиров Дагъустандин мялимарин дережа за апIру институтдин урус ва бабан чIаларинна литературайин кабинетдин методист вуди дерккру. Мушваъ жигьил педагогди аьхю илимдиз вуйи чан сабпи гамар алдагъуз хъюгъну. 1970-пи йисан мартдиъ В.М. Загьиров ДАССР-ин Минпросдин мектебарин отделин инспекторин гъуллугъназ хуру. Мушваъ дугъу хьуд йисандин арайиъ мектебариъ урхбанна тербиявалин ва мялимарин регьбервалин гюзчивал апIбан ляхнар гъахури ва Гъибла Дагъустандин мектебариъ учебный дисциплинйир кивбан месэлйир гьял апIури гъахьну. Гьамци табасаран, лезги, агъул, рутул, цIахур ва азербайжан урхрудар айи мектебарин гюзчивал апIувал хъасин му багахьлу чIаларин дестейин тарихи лексикологияан ахтармиш`валар гъахуз жигьил аьлимдиз аьхю кюмек шулу. 1974-пи йисан бабан чIалнан сирариъ учIвуз юкIв хъайи педагог сумчIурна юкьуд йисаъди «Къавкъаз чIалар» специальностдиан ДГУ-йин уьмуми ва дагъустан языкознаниейин кафедрайин аспирантурайик кучIвру. Чан илимдин ахтамиш апIуваларин тема вуди дугъу табасаран аьлимари мегьел дилигну адру ва чIалнан вартIан дигиш шлу лексикология раздел ктабгъну. Шубуд йисандин арайиъ жигьил лексикологди чан кандидатвалин диссертацияйиъ табасаран чIалнан гафарин гъурулуш дурар арайиз гъюбан, ишлетмиш апIбан ва дурари гъахурайи вазифйир жигьатариан ахтармиш гъапIну. Аспирантура ккудубкIбан кьяляхъ, 1977-пи йисан В.М. Загьиров Дагъгоспединститутдин ккебгъбан классариъ урхбан педагогикайинна методикайин кафедрайин мялимди кьабул гъапIну. (Аьхир гъюру нумрайиъ)
