Инсульт. Сабпи дакьикьйирикан уьмур асиллу шула

РФ-йин сагъламвалин министерствойин улупбариинди, гьар йисан гьацl миллион кас, инсульт дубхьну, бедендин сагъ’валихъ мягьрум шула.

Медицинайин гъуллугъчйирик гъалабалугъ кабхъна, аьхиримжи йисари жигьил яшнан инсанаринра инсульт хьувал артухъ дубхьна. Думу фу уьзур вуш, фици дидхьан жвув уьрхюруш, инсульт хьпан кьяляхъ бедендин сагъ’вал фици къайдайиз хуз шулуш ктибтувал ккун апlури, учу РД-йин ГБУ-йин РКБ-йин реабилитолог Анжела Ниматуллаевна Ниматуллаевайихьна илтlикlунча.

Инсульт - думу кlулин маълиъ илтlибкlурайи ифдин къайда чlур хьувал, саб дупну арайиз гъафи ва 24 сяаьтнаътlан артухъ вахтнаъ саб вая саб-швнуб йишваъ неврологияйин лишнар ачмиш хьувал, ясана думу вахтнан арайиъ аьзарлу гъахьи кас йикlувал ву.

Чпин тарабгъувалин лишнариз дилигну, кьюб асас жюрейин инсультар жара апlуз шулу: ишемический ва геморрагический.

Ишемический инсульт - 85%.

Атеротромботический - 15-20%

Кардиоэмболический - 15-20%

Гемодинамический - 5-10%

Лакунарный - 15-20%

Криптогенный - 20-30%

Геморрогический - 15%

Субарахноидальный ифи гъябгъювал - 1-5%

Кlулин маълин айитl (паренхиматозный) - 10-12%

Кlван айитl ифи гъябгъювал - 1%

Ишемический инсульт - думу инсандин кlулин маълиъ либхурайи ифдин либхувалин къайда чlур хьувал ву. Уьзур ифи либхувалин къайда чlур хьувалиан, ясана кlулин маълин саб пайназ зат ифи хъубкьри адрувалиан арайиз гъюру. Вари дюн’яйиъ айи инсанар кечмиш хьувалин асас себеб кlулин маълин табарин ишемия хьувал ву.

Геморрагический инсульт кlулин келлейизди ифи гъябгъювал ву. Геморрагический инсульт гъабхьиган, кlулин маълин табар тlуркlуру ва ифи кlулин маълиз зибгуру. Кlулин маълин табар тlуркlувалин варитlан кми-кмиди алабхъру себеб бедендиъ айи ифдин табарин (артерйирин) аьхю давление (илзигувал) ву.

Думу уьзур инфаркт гъабхьи инсанариз, табарин (артерйирин) аьхю, ясана цlиб илзигувал (давление) айидариз, мерцательный аритмия айидариз, сахарный диабет айидариз, аневризма (табар чlилли духьнайидариз), кlулин маълин табарин мальформация, васкулит уьзрар кайидариз хатlалу ву. Гьацира аьзарлу хьувалин себеб-бедендин гьарган иццурайи жара уьзрар кайивал, бязи дармнар кьабул апlувал, амилоидная ангиопатия айивал, кьаби яш дубхьнайивал, абайин ва бабан табарин уьзрар веледарикра кучlвуз мумкинвал айивал, сагъу дару уьмур хъапlувал ву.

Узрин лишнар

 Хулаъ инсандин инсульт дубхьнайивал фици аьгъю апlуз шулу?

1. Саб дупну лап зарбди кlул иццру хьувал (гизафси кlваз хявиди ва эдерчури шулу), кlул илбицурайиси гьугъубжвуру (инсандихьан фу иццураш гьерхувал лазим ву).
2. Цlиб вахтназ, ясана гизаф вахтназ инсан чан амрихъан хъадахъувал.
3. Маш цlабкувал (инчl ккадапlувал, силбар улупувал, мелз адапlувал ккун апlинай).
4. Гафар дюз дарди апlувал, ясана чlал бисувал (гафар апlувал ккун апlинай).
5. Бедендин кьувватсузвал, саб терефнахъан хил ва лик рибшвуз, ясана вари жандак рибшвуз даршлувал (аьзарлу духьнайирикан хилар за дапlну чан улихь дерккну гъитувал ккун апlинай, кьувватсуз дубхьнайи хил за апlуз хьибдар, ясана дишлади ис хьибди).
6. Уларин акв кьит хьувал.
7. Инсандин ришвувалин къайда чlур хьувал.

Сабпи нубатнаъди дапlну ккуни ляхин - медицинайин тяди кюмекназ дих апlувал. Инсульт вуйивалин бицlи шак ашра, духтрариз дих апlувал лазим шула. Думу аьгьвалатнаъ духтрари варитlан ужуб кюмек тувди.

Телефондиан 103 номериз дих дапlну, фу ва наан гъабхьнуш диспетчериз кидибтай. Думу ляхниз саб дакьикьатlан артухъ гъябгъидар. Медицинайин тяди кюмекнан машин хъубкьайиз учвхьан сабпи кюмек тувуз хьибди.

Аьзарлуйин аьгьвалат фукьан гъагъиб вушра, гучl мапlанай, мюгьтал духьну дийигъну мугъузанай. Учву кьан дарапIди ва сабурлуди хъайи-хъайиси кюмек тувну ккунду. Гучl хьували, мюгьтал хьували лазим дару гьяракатарихъна хуб мумкин ву, кюмек тувбан багьаллу вахт дубгру.

Гъурхулували кlулин маълин аьгьвалат хъана бетер апlиди. Аьзарлу духьнайир сикин апlуз чара абгай.

Аьзарлу духьнайир дишди дитувал

Инсульт дубхьнайирин фикир чlур дубхьну ашра, адаршра, дугъаз сикинвал лазим ву. Думу учв ришвувал, ясана жарари ришвувал гъадагъа дапlна.

Аьзарлу гьамци дитувал лазим ву:

1. Эгер аьзарлу чан фикрихъ хъаш, кlул ва мухур за дапlну, йирфариинди дитай.
2. Эгер чан фикрихъан хъадахънаш, эдерчури, жан чlибгури аш, кlул кьяниди гъвал’инди дитай.

Аьзарлуйихьна марцци гьава гъюри гъибтувал лазим ву: чlатинди вуйи унчlв, раккин ачмиш апlинай.

Мумкинвал аш, бедендин табарин давление ебцай.

Аьзарлу саб йишвлан жара йишв`ина гъахруган ва реанимацияйин серенжемар гъахруган, думу дюзди дитувал лазим ву: йирфариин дитну, кlул цlиб кьяляхъиндиси ва гъвалахъиндиси хъипну дивай.

Аьзарлу маш исинди дитувал ва дугъан кlул жандактlан ис апlувал гъадагъа дапlна!

Эгер инсульт кючейиъ гъабхьнуш:

1. Аьзарлуйиз кюмек апlуз швнур-сар касдикан ккун апlинай. Дурарикан гьарсарин кюмек чпин вазифа аьгъю дапlну, албагай (сари медицинайин тяди кюмекнан машиндиз дих апlуру, тмунури аьзарлуйин аьгьвалатназ лигуру, думу али йишв’ин дишди дитру ва гьацдар жара ляхнар).
2. Аьзарлу лазим вуйиси дитну, ил хътабгъуз рягьятди хьпан бадали, дугъан гардан ва мухур ачмиш апlинай (галстук ккадабгъай, ккуртдин седфар кадахьай, шалврин чlул буш апlинай).
3. Эгер мобильный телефон хьаш, аьзарлу духьнайирин багахьлуйириз дих дапlну, гъабхьибдикан багахьлуйириз кидибтай.

Эгер уву сарди хулаъ айиган инсульт гъабхьнуш:

1. Кул зади шлуганси жилиин ясана ижми дивандиин дахъай.
2. Кефйир адруваликан багахьлуйириз, танишдариз мялумат тувай.
3. Медицинайин тяди кюмекназ дих апlинай (103).
4. Дахънайи йишвхьан ришвуз чарйир мапlанай, чlуру фикрар кlулиз маханай.
5. Гардан ва мухур илзигурайи палтарихьан ачмиш апlинай.

Аьзарлу больницайиъ хьувал ва думу сагъ апlувал

Аьзарлу сагъ`валихъна хубан вахт уьзур сагъ апlуз ухди хъюгъбалан асиллу шулу. Инсультдикан улхуруш (аьхюну пай жара уьзрарра), думу сагъ апlувал сифте кlул’ан гъуху серенжемарин варитlан мянфяаьтлу вахтнакан асиллу вуйи «терапевтвалин унчlв» а. Думу вахт 2-4 сяаьтнаъ давам шулу, гьяйифки, дидхъан тина маълин пай йибкlуру.

Кlулин маълин инсульт дубхьнайи аьзарлуйир сагъ апlбан шубуб пай а: 1) больницайиъ ккаайиз вуйи, 2) больницайиъ дахънайи, 3) сагъламвал къайдайиз хру вахт.

Сагъламвал къайдайиз хру вахтназ асас фикир тувуб лазим ву, фицики думу вахт аьзарлуйин багахьлуйирин гъюнариин алабхъура. Неврологияйин аьзарлуйирин инвалидвал туврударин арайиъ инсульт дубхьнайидари сабпи йишв дибисна ва гьадму уьзриан жигьил яшнан инсанар гизаф аьзарлу хьуз хъюгъна. Гьарсар кас кlулин маълин инсульт хьувалин реабилитацияйин программайихъди таниш духьну ккунду. Жвуван аьзарлу гъахьи багахьлу инсандиз, дугъаз айи мумкинвалариз дилигну, цlийи жюрейиинди яшамиш хьуз улупувал дугъан буржарикан шула. Уьзрин гъагъи вахт ккудубчlвиган, жикъи вахтнан арайиъ аьзарлу аьдати уьмрихъна хуз хъюгъювал чарасуз ву.

Инсульт гъабхьи сабпи йигъарилан башламиш дапlну, реабилитацияйин серенжемар ккергъру: упражненйир, ил хътабгъувалин гимнастика, тlиршувал (массаж), физиотерапия, рефлексотерапия, психотерапия. Гьаму серенжемар, аьзарлуйин аьгьвалатназ дилигну, гьаруриз хусуси метлеб ади ккергъру.

Инсультдин кьяляхъ аьзарлуйиз хъайивал апlуб, артухъ фикир тувуб лазим ву. Уьзур пчlуди, ясана кьялан жюрейиинди улдубчlураш (лицуз, гафар апlуз, жвуваз хъайивал апlуз) саб-кьюб вазлилан сад йис’инакьан вахт гъябгъюру. Уьзур гъагъиди вуйидар уьмурлу гьарган дахънайи, ясана коляскайиъди гъягъру инвалидарди гъузру.

Инсульт гъабхьи касдин уьмур кlан’ан-кlулиз дигиш шулу. Инсультди туву тясирназ дилигну, аьзарлуйиз гьарган гъирагъдиан кюмек лазимди гъубзуз мумкин ву. Хъа аьзарлуйин уьзур сагъ гъабхьнушра, гьаму уьзрихъна учв хъау жюре улихьна вуйибсиб уьмур дугъхьан хъапlуз шулдар. Гьамусдихъантина дугъу кьюбпи ражарира инсульт дархьбиин ляхин гъабхувал чарасуз лазим ву. Саб ражари инсульт гъабхьиган, хъана думу текрар хьуз айи хатlалували 4-14% тяйин апlура. Инсульт гъабхьи аьзарлу учв яшамиш шулайи йишваъ неврологдин ва терапевтдин гьисабнаъ ади ккунду.

Мурад Гъазиев, Шябан Шябанов