Фидакарвал, рюгьлувал ва жумартвал

Фидакарвал, рюгьлувал ва жумартвал

Аьгъю йибхьай, жумартвалин асул, жарадариз фукIа гъурбан апIруган, читинвалар алалахьуб ву.

Гьацира дупна: «Жумартвал – сабпну фикриз гъафибси, фтин вушра гъурбан апIуб ву». Ад-Даккак асгьябди гъапну: «Девлетлуйи касибуриз тувувал жумартвал шуладар. Игьтияжлури айириз тувиган, жумартвал шула». Аллагьу Тааьлайи гъапну (мяна): «Мединайиъ дуланмиш шулайидари Меккайиан кюч гъахьидариз дишлади чпин ккуниваликан хъугъруси кIури гъахьнийи, ва гьадрариз туву чпин шей`арихъ ул хъимдрувал ва, чпиз читинди ашра, гьюрматниинди дурарин гъуллугънаъ хьувал чпин гардандиъ айи фарзсира гьисаб гъапIнийи...» (сура «аль-Хашр», 9-пи аят). Гьаму аят Меккайиан мугьяжирар (Меккайин агьалйир) чпихьна кюч хьайиз Мединайиъ дуланмиш шулайи ансарарикан (пайгъамбарин кюмекчи асгьябарикан) ву. Ансарариз чпихьна яшамиш хьуз гъафи мекканлуйир ккунди гъахьнийи, ва Меккайин кючерйириз улупнайикьан лазим вуйи шей`ар-мутмйирикан дурар чпиз игьтияжлу пайназ ккилигундайи, ва дурариин хаинра гъахьундайи. Дурарин юкIвариъ Аллагьдин ﷻ месэлйирихьна, иллагьки мугьажирарихьна, саб жюрейинра къаршувал адайи, чпира саб кьадар игьтияжар айидар вуйишра. Му аят гьацира, Мединайиан вуйи сар мусурмандиз гьапIуб ву кIура, чарвайин гъубхьу кIул, пешкешси, ккабхъуриз. Гьадму чарвайин гъубхьу кIул гъурбан апIбан бадали, думу ургуб хулаз гъушнийи, кIур. Гьарсаб хуландари жарадар улупури, аьхирки, думу хъанара сабпи хулазди адахъуру. Му аят, Мединайиан вуйиризра гьапIнайиб ву, кIури шулу. Дугъахьна хялижв адахъиган, Мединайин агьлуйи чарвайин гъубхьу кIул, хялижвуван улихь дивну, кабхьнайи шам ктIубшвуру, хулан эйсийира чахъди уьл ипIура дупну, фикир апIри кIури. Гьаму саягъниинди ансарина дугъан хизанди, гъафи хялижв гьюрматниинди кьабул гъапIнийи. Аллагьу Тааьлайи гьаму аят ари гьамциб дюшюшназ гьапIнайибра вухьиди.

КIури шулу: «Аьхю юкIв айир ву, чаз ваъ, хъа чан хяларизна гъардшариз хал дивур. Кьискьисур ву гьадму, диву хал чазтIан дарур». Гьацира кIуру: «Фидакар касди ацIнайириз гьюрмат апIуру, дугъаз чаз гашди ашра». Янаки, фидакар кас, чаз айи игьтияж`валар фикирназ гъададагъди, жарар бадали машгъул шулу. Дицири жарариз, ацIнайир вушра, ипIруб туваруз, амма чав дирипIаруз.

Гьядисдиъ кIура: «Гьаму дюн`яйиъ, ансарарси, жумартлу ва кьискьис халкь асуллагь ади гъахьундар. Гьякьниинди, дурар вари жумартлудар вуйи, ва дураригъ кьискьисар гъядайи».

Гьюзайф аьль-Аьляви асгьябди гъапну: «Ярмукдиъ гьюжум гъабхьи йигъан, имийин бай агуз гъушнийза. Узухь сацIиб шидра хьайзухь, дугъаз тувуз. Дугъахьна гъурукьиган, гъапнийза: «Узу увуз шид тувдиза», ва дугъу рази духьну, кIул тIубччвуру. Гьадму арайиъди штухъ дахаргну йикIурайирин суза шулу. Имийин бали узуз ишара апIуру, гьадгъаз шид тув, кIури. Думу кас Гьишам ибн Ас вуйи. Дугъхьанра, шид ккундуш, гьерхза, ва дугъура чав ухайиз, шид ккунди айирин сес гъеебхьган, гьадгъахьинди гъарах кIури, хил`инди ишара апIуру. Думу касдихьна гъушиган, думу сарун дукIнайи, ва хъадаркну Гьишамдихьна гъафнийза. Думура му дюн`я дипуз хъуркьнийи. Гьамци имийин балихьна кьяляхъ хътакиган, узуз думура дукIну гъидихъзуз. Гьамрар, жарадарин уьмрар уьрхбан бадали самбал алапIнайи жвуван нефснакан вуйи мисалар ву. Жвуваз айи девлет гъурбан апIубтIан, гьаму жюрейин гъурбанвал заан ву.

 «Ат-Такмида» китабдиъ дупна: «ВаритIан гьякьлуб Абу ТIалгья аль-Ансар асгьябдиз гьаму аят улупуб ву. Аллагьдин Гьаънайирихьна хялижв гъафиган, гъафириз гьивуз ужуб дугъан хулаъ фукIара адайи. Думуган Пайгъамбар ﷺ асгьябарихьна илтIикIуру: «Ичв арайиъ гьаму касдиз уьл гьиврур адарин? Аллагьди ﷻ ухьуз кюмек тувди-гьа!» Думуган Абу ТIалгья гъудужвну хулаз гъягъюру, ва чан хпириз кIуру: «Аллагьди Гьаънайирин хялижв кьабул апIин». БицIидар ахуз ккаъну, аквра кутIубшвну, хялижв уьл ипIуз дитру, яна, хулан эйсйири чпира ипIурайибси улупуру. Кьур`андин гьамуну аят гьадмуган гьапIуб вуйи. Улихьдин асгьябариз, думукьан тямягькарвал адрувал, юкIвариин ва тувубдиин разивал, заанди вуйи.

 Ктибтури шулу, фуж-вуш сар паччагьди, чан везириз гъапну: «СуфйиртIан, юкIварииндина гьялниинди, аьлимар ужи ву». Хъа везирира дишлади кIуру: «Ухьу дурар кьюбиб ляхнариъра ашкар апIархьа».

1. Дугъу, сад швнуд агъзур пулра хьади медресайиз аьлимариз гьамци пуз гьаъру: «Паччагьди узуз, гьаму пул учвкан варитIан лайикь вуйириз ва гьякьлуриз тувуз амур гъапIну. Фуж ву дицир?» Дурарикан сари кIуру: «Узу вуза!» жарари кIуру: «Дугъу кучIал гъапIну, узу вуза лайикьур!» Гьамци дурарикан гьарсари, варитIан ужур чав вуза, гъапнийи. Думуган гьаънайири гъапи: «Узхьан, учвкан фуж лайикь вуш, аьгъю апIуз шуладарзухьан», ва дугъу пул саризкьан тувундар. Кьяляхъ гъафири паччагьдиз гъабшибдикан ктибтуру. Думуган везири, гьадму пулра хьади, думу суфйирихьна гьаъру. Дурари аьлимари гъапIубси апIудар. Гьарури гьамци кIуйи: «УзутIан думу заанди ву! УзутIан думу лайикьлур ву!»
2. Вазири, гьаърайирихьна тур тувну, кIуру: «Суфйирихьна душну йип: «Паччагьди ичв улихь хьайирин кIул алдабтIуз буйругъ тувунзуз. Фуж ву думу?» Дурарикан сари гъапи: «Узу вуза!», тмунури «Ваъ, узу!»… Гьарури гьамциб жаваб тувнийи, чан юлдшихъанди чан уьмур туври. Гьаънайирира, кьяляхъ гъафири, дурарикан фуж улихь хьайир вуш аьгъю апIуз гъабхьундарзухьан, гъапи. Везири думу, турра хьади аьлимарихьнара гьаиган, дурари суфйири гъапибси дарди, жараси гъапнийи. Гьаму везирин себеб паччагьдин себебтIан дюзиб гъабхьнийи.

Машгьур асгьяб Абу Язид аль-Бастамийи гъапну: «Саб ражари Балхайиан вуйи сар жигьили узу ккагънийи. Хъасин дугъу гьерхнийи: «Фана дюн`яйихъан уву хъдатIбан сяргьят фициб ву?» Жаваб тувза: «Эгер ухьуз ипIуз ужуб гъибихъиш, гьадму ипIурхьа, хъа дибрихъиш, аьгь апIурхьа». Думуган гьадму жигьили гьамци гъапи: «Ич Балхайиъ дициб ляхин апIрудар хуйир ву. Хъа учу, ипIруб дибрихъиш, Аллагьдиз ﷻ баркаллагь кIурача, хъа ипIруб гъибихъиш, учу ипIайиз, жарадаризра капIрача».

ИлтIибкIур Гюлбика Уьмарова