Гьяждиз гъягъру вахт улубкьура

Гьяждиз гъягъру вахт улубкьура

Ассаламу аьлайкум, гьюрматлу мусурман гъардшар ва чйир!

Гьяж гьарсар мусурман касдин кIваъ айи мурад-метлебарикан саб ву. Аллагьу Тааьлайи мусурмнариина гьяж тамам апIувал илипнайиб фикриз дибисну, ухьу думу тамам апIуз чалишмиш шулхьа.

Гьаму йисан тахминан 8-пи июнди Дагъустандиан гьяждиз гъягърударин сабпи десте рякъюъ убчIвди. Гьямд ибшри Аллагьу Тааьлайиз, гьар йисан Дагъустандиан гизаф инсанар чпиин али фарз, Исламдин хьубпи мурхьул тамам апIуз гъягъюри шулу. Му йисан Дагъустандиан гьяждиз гъягърударин кьадар 10 агъзур кас ву. Дупну ккундуки, му кьадар улхьан йисантIан тамам кьюб ражари артухъ ву. Ухьу му ляхниин шад вухьа! Гьяждиз гъягъру вахт багахь шулайивализ лигну, гьаму нумрайиъ гьяждихъди аьлакьалу ляхнарикан ктибтидихьа.

Гьяждикан ва уьмрайикан вуйи мялумат

Аьраб чIалниинди «гьяж» кIуру гафнан мяна «ният» ву. Хъа Шариаьтдиъ дидин мяна «Кябайихьна гьяждин къайда тамам апIуз айи ният» ву.

Гьяж улихь вуйи шариаьтариъра улупнайи ибадат ву, амма улихь умматариина гьаруриина думу тарабгънадайи. Пайгъамбарихьан ﷺ дуфнаки: «Адам пайгъамбари Индияйианмина ликри гъюри 40 йисан гьяж гъапIну». Жабраил малаикди дугъаз гъапну: «Дугъриданна, яв улихь 7 йисандин арайиъ малаикари Кябайилан тIаваф гъапIну». Абу Исгьякьди дупна, Ибрагьим пайгъамбарин кьяляхъ гьяж дарапIди гъибту пайгъамбар гъахьундар, кIури.

Мусурман умматдиина, вари фарзарра, шартIарра хъади, фу вахтна гьяж фарз гъапIнуш, аьлимарин арайиъ жюрбежюр фикрар а. Ибну Гьяжари «Тугьфатуль Мугьтаж» китабдиъ гьижрайиинди 6-пи йисан гьяж фарз гъабхьну кIура.

Ихь умматдиина гьяж фарз вуйивализ гирами Кьур’ан, Сунна ва аьлимарин саб вуйи гаф (ижмаъ) далил ву.

Кьур’андиъ дупна:

Мяна: «Инсанари Аллагьу Тааьлайин улихь гьаму Хулахьна (Кябайихьна) гьяж дапIну ккунду, эгер дурарихьан рякъ кIулиз гъабхуз шулуш» (Сура «Алю Имран», аят 97).

Пайгъамбарин ﷺ гьядисдиъра, гьяж Исламдин рукнарикан ву, кIури дупна.

Пайгъамбари ﷺ гъапну:

Мяна: «Ислам хьуб мурхьликан ибарат дубхьнайиб ву:

- шагьадат. АллагьтIан ﷻ гъайри ибадат апIуз лайикь вуйир фужкIа адар, ва Мугьяммад Аллагьди Гьаънайир ву, кIури тасдикь апIуб,

- суткайиъ хьуб гъудган апIуб,

- закат тувуб,

- Рамазандин вазлиъ ушв бисуб,

- гьяж апIуб, му ляхниз мумкинвал айидари».

Гьяждиз гъягъюз мумкинвал айи жилижвуваз ва дишагьлийиз уьмриъ саб ражарикьан думу тамам апIуб фарз ву, мидин гьякьнаан мазгьабарин имамарин гафра саб ву. Гьяж фарз дар кIуру кас кяфир шулу, эгер чан аьгъдрувалиан гъапундарш. Уьмра апIубра мумкинвал айи касдиз гьяжси фарз шула, жиларизра, дишагьлийиризра.

Гирами Кьур’андиъ дупна:

Мяна: «Учву гьяж ва уьмра Аллагь ﷻ бадали тамам апIинай» (Сура «аль-Бакьара», 169-пи аят).

Гьяж ва уьмра дишагьлийиризра фарз вуйивализ Ибну Мажагьдихьан ва аль-Байгьакьийихьан вуйи гьядис далил ву:

Мяна: «Айшайи гьамци гъапну: «Узу гьерхза: «Я Пайгъамбар! Жигьад апIувал дишагьлийириз фарз вуйин?» Пайгъамбари ﷺ жаваб туву: «Ав, амма дурариз дяви адру жигьад а – гьяж ва уьмра» (Аьгьмад, Ибн Мажагь, Ад-ДарукьутIни).

Гьяж ва уьмра мумкинвал айи касдиз уьмриъ саб ражарикьан апIуб фарз ву, гьаддихъди сабси дугъаз, мумкинвал ашра, гьяж ва уьмра апIувал цIиб кьаназ гъибтуз ихтияр а. Эгер гьаци гъибтну, уьмрин аьхириъ тамам гъапIнуш, дугъаз гунагь адар, яни тамам апIуб гьисаб ву. Мумкинвалра ади, гьаци вушра хъасиндиз гъибтрайи касдин «хъасин тамам апIурза» кIури ният ади ккунду. Гьяждиз гъягъюз дакьатар ва сагъ’вал хъайи касди му ляхниз фикир тутрувди гъибтну ккундар.

Мумкинвалра ади хъасиндиз гъибту кас, гьяж ва уьмра тамам дарапIди кечмиш гъахьиш, ари гьадму дугъаз гьаму дюн’яйиин вуйи аьзаб ву. Дици гьяж гъибтру, эгер закурин йигъан жвуван дакьатар, сагъ’вал ужуб гьялнаъ гъубзур, кIури умуд каш, хъа ктарш, гьяж тамам дарапIди гъибтуз хай шулдар. Гьаму йисан, ясана сад йислан гьяж апIурза, кIури, назру гъапIу (гаф туву) касдира жвуву ният гъапIу вахтна гьяж тамам дапIну ккунду.

Гьяждин ва уьмрайин лайикьлуваликан

Гьяж апIувал ибадатарикан варитIан кьиматлуб ву, гьаз гъапиш думу жандкиинди ва дакьатариинди апIурайиб ву.

Пайгъамбари ﷺ дупна:

Мяна: «Фуну касди гьяж гъапIишра, эгер думу вахтна дишагьлийихъди сатIи гъахьундарш, чIуру гафар гъапундарш ва гьяждиъ гунгьар гъапIундарш, думу бабкан гъахьи веледси марцциди кьяляхъ гъиди» (Аль-Бухари, Муслим).

Пайгъамбарин ﷺ жара гьядисдиъ дупна: «Уьмрайи саб уьмрайиан тмунубдиз гъахьи гунгьар ктIушвуру, ва кьабул гъапIу гьяждин саваб анжагъ Женнет ву» (Аль-Бухари, Муслим).

Гьяж ва уьмра апIуз мумкинвал айи касди дурар жара вахтназ гъидритди, дишлади тамам гъапIиш ужу ву.

Гирами Кьур’андиъ дупна:

Мяна: «Учву ужудар ляхнар апIуз гьялак йихьай» (Сура «аль-Бакьара», 184-пи аят).

Гьацира Кьур’ андиъ дупна:

Мяна: «Аллагьу Тааьлайи ичв гунгьарин аьфв апIбан бадали, ужудар ляхнарихьна чалишмиш йихьай» (сура «Алю-Имран», 133-пи аят).

Гьяж ужудар ляхнарикан вуйибдин ва думу себеб дубхьну гунгьарин аьфв апIрубдин саб шакра адар.

Уьмриъ саб ражари гьяж тамам гъапIиш, фарз алдабхъуру, кIуру гафариз далил вуди, аьлимари ихь умматдиина гьяж фарз гъапIган, Пайгъамбари ﷺ анжагъ саб ражаритIан гьяж дарапIуб далил вуди хура ва думура «Аьхиримжи Гьяж» (гьяжатуль вадаъ) вуйи.

Абу Гьурайрайихьан вуйи гьядисдиъ дупна: «Эй инсанар, дугъриданна, Аллагьу Тааьлайи учв’ина гьяж фарз дапIна, учву думу тамам апIинай!» Думуган сар касди гьерху: «Гьар йисан тамам апIурин, я Пайгъамбарﷺ?» Пайгъамбар ﷺ ккебехъну гъузу, гьеле му касди шубуб ражари гьерхайизкьан. Хъасин Пайгъамбари ﷺ гъапи: «Эгер узу «ав» гъапиш, думу учвуз фарз шуйи ва учвхьан дици апIуз хьибдайи» (Муслим).

Аьлимари далил вуди улупурайи гьядисарра а. Фарз вуди саб ражари гьяж ва уьмра гъапIган, дидин кьяляхъ жвуваз ккунибкьан суннат вуди гьяж ва уьмра апIуз шулу.

Шубуб ражари гьяж тамам апIбан лайикьлуваликанра Пайгъамбарин ﷺ гьядис а:

Мяна: «Саб ражари гьяж гъапIу касди чан фарз тамам апIуру, кьюбпи ражари гьяж гъапIурин улихь Аллагьу Тааьлайи Чаина бурж бисуру, шубубпи ражари гьяж гъапIурин кушар ва хам (кожа) жегьеннемдин цIиз гьярам шулу».

Пайгъамбари ﷺ чахьна пайгъамбарвал рубкьайиз ва гьацира дидин кьяляхъра гьижра апIайиз гизаф ражари гьяж гъапIну, гьеле думу гьяж гьамус апIругансиб гъабхьундаршра, хъа швнуб ражари гъапIнуш, якьинди мялум дар. Хъа гьаму гъи ухьу апIру саягъниинди вуйи гьяж Пайгъамбари ﷺ саб ражаритIан гъапIундар. Думу гьижрайиинди 10-пи йисан вуйи ва думу «аьхиримжи гьяж» - "гьяжатуль вадаъ» гъабхьну.

Гьяждиз гъягъюз рякъюъ учIвуз гьязур шлуган

Дагъустандиан, жара юрдариан, дюн’яйин имбу гьюкуматариан Пайгъамбар ﷺ бабкан гъахьи гьаму Мекка шагьур рябкъюз ккунди, ва гьацира Пайгъамбари ﷺ ликар алдагъури, 13 йисандин арайиъ яшамиш шули гъахьи ва гьадушваъ кечмиш духьну, накьвра айи Мадина шагьур рябкъюз ккунди, дина гъягъюз юкIв хъайи инсанар йислан йисаз артухъ шула. Дурарикан гизафдар Аллагьу Тааьлайикан гьаму гирами йишвар рякъюз мумкинвал тувуб ккун апIури, му дюн’яйилан гъушну.

Саб читинвалра адарди гьяждиз гъягъюз рякъяр ачухъ гъахьиган, инсандин му ляхнихьна аьхю иштагь дубхьну ккунду ва дугъу гьяждиз гъягъюз дакьатар уч апIувализ фикир тувну ккунду.

Гьяж апIуб Исламдин мурхьлариканра вуди, гьаму вахтари дина гъягъюз духьнайи рягьятваларра гьисабназ гъадагъиш, саспи инсанарин дидкан гьич фикиркьа ктрувалиин мюгьтал шулу. Гьаз саб бязи инсанари диндин гьаму мурхьлиз фикир тутрувди гъибтрайкIан?

Гьяж ва уьмра гьярам пулихъ гунагь вуди апIурашра, жвуван фарз кIулиз адабгъуб гьисаб шула, амма дицир касдиз гьяж апIбан тамам саваб шулдар.

Исламдин му мурхьул тамам апIуз ккунди айи кас аьхю гунгьарихьан ярхла духьну, бицIи гунгьарра гъитуз чалишмиш шули, жвув Пайгъамбарихьна ﷺ хялижвди гъягъюрайибдикан ва Кябайин улихь дугъужвруваликан фикир апIури духьну ккунду.

Гьяждиз гъягъюз дакьатар уч дапIну, гьаму йисан гъягъюрза кIури ният гъапIган, дициб ният айири, чан имбу инсанарин улихь буржар каш, фикир дапIну ккунду. Эгер бурж каш, ктипуру. Ктипуз шулдарш, буржнан эйсийихьан гьяждиз гъягъюз ихтияр гъадабгъну ккунду. ШлизкIа мелзниинди, хилариинди зарар тувну аш, дугъкан аьфв апIуб ккун дапIну ккунду.

Бурж кайи касди гьяж апIбан гьякьнаан

Бурж тувуз мумкинвал аш ва думу кьяляхъ тувру вахтра улубкьнаш, дицир касдиз, буржнан эйсийин ихтияр дарди, бицIи сеферизкьан удучIвуз хай шулдар - я гьяждиз, я жигьаддиз, ясана илмар аьгъю апIуз. Дици гъягъюз ихтияр а, эгер дугъу хулаъ айидариз эйсийихьна бурж рубкьуб табшурмиш дапIнаш. Бурж кайи эйсийин ихтияр адарди сефериз удучIвуз ихтияр а, эгер дугъан бурж ктипуз мумкинвал адарди, бурж тувру вахт артухъ дапIнаш.

Гьяж тамам апIуз хай шлу шартIар

Гьяж тамам апIуз ихтияр ади хьпаз ва думу фарз хьпаз улупнайи шартIар а. Гьяж ва уьмра апIуз ихтияр ади хьувализ анжагъ саб шартI а: гьяждиз гъягъюрайир мусурман вуди духьну ккунду. Кяфир касдин, ясана мусурман вуди, амма Исламдиан удучIву касдин гьяж кам шулдар, фицики кяфир касдин саб ибадатра кам шулдар. Гьяждиъ айир диндиан удучIвиш, дугъан гьяж кам шулдар.

БицIири гьяж апIбан гьякьнаан

Гьяж ва уьмра тамам апIбан бадали, бицIирин ужубна-харжиб жара апIуз шлу яш дубхьнайивал шартI дар. Никкдихъ хъайи бай, ясана риш вушра, ясана думу кас деллур вушра, аьхюдарихъди душнура, дугъан гьяж ва уьмра тамам гъапIуб гьисаб шула. Мицдар шартIариъ дурарин гъайгъу зигури, дурарихъ хъайи вали касди бицIидарихъанди, даршлударихъанди гьяж ва уьмра апIуз ният апIуру. Мисалназ, адаш хъади вуш, дугъу чан веледдихъанди ният апIиди. Адашра, абара хъайи вахтна абайи гъапIу ният кам шулдар, ният адаши дапIну ккунду. Вали касди веледдихъанди, ясана деллу духьнайи касдихъанди гьамци ният апIуру: «Узу ният гъапIза йиз бай Мугьяммад гьяждиъ (уьмрайиъ) учIвнайир вуди гьисаб апIуз».

Вали касди дурарихъанди гьаму ният апIруган, велед, ясана деллу духьнайир багахь хьади хьуб шартI дар. Вали касдихьан веледарихъанди ният дапIну, жара касдихъдира гьауз шулу. Вали касдихьан 6-7 йис дубхьнайи веледарихъандира ният апIуз шулу. Вали касди ихтияр тувиш, думу бицIи яшнаъ айи веледдихьан чахьанра жвувхъанди ният апIуз шулу, амма вали касди ихтияр тутрувдикьан гагьди, дугъан ният гьисаб шулдар.

Эгер вали касди чав чан веледдихъанди, ясана деллу касдихъанди гьяждин рукнар тамам гъапIну кIури, кам шулдар, фицики велед чав, ясана деллу кас чав хъади тIаваф, саъю, Аьрафа дагъдиин дугъужвувал, Муздалифайиз гъягъювал, Минайиз гъягъювал дубхьну ккунду. Вали касди дурарихъан гьяждиъ учIвбан суннат-гъудган ва тIаваф апIбан суннат-гъудган апIуру.

БицIириз, ясана деллу духьнайи касдиз (мажнун) гъудгнин дижикIнади хьуб шартI дар, хъа вали касди дурарихъан ният дапIну, гъудгнин жикIруган жикIру гьендемар дижикIну, марццишин гъапIиш ужу ву. Эгер дурарихьан кIикIлар гатIахьру йишвахь чпихьан ккатIархьуз шулуш, думу ляхин гьадрарихь апIуз гъитру. Эгер шулдарш, кIикIал гьадрарин хилиъ ивну, хъасин думу жвуву дибисну, гьадрарихъанди ният дапIну гатIабхьуру. Дурарихъанди кIикIлар гатIахьайиз, вали касди, сабпи нубатнаан, жвувхъанди гатIахьуру, дици дарапIиш, гьадрарихъанди гатIахьдар жвувхъанди гатIахьганси гьисаб шулу.

БицIириин, чав гьяждин рукун ккадапIувалиан, ясана дугъу душваъ апIуз хай даршлу саб ляхин апIувалиан журум иливиш, дугъан вали касди журум чан мал-мутмуйикан тувру. Гьаци вуйиган, вали касди дурарихъди лигури, хъайивал апIури ва дурарихь вари хъайи-хъайиси тамам апIуз гъитри духьну ккунду. 6-7 йис тамам дархьи бицIирин гьяракатарихъан я думу веледдиин, ясана дугъан вали касдиин журум шулдар.

Йисар тамам дархьи веледди гъапIу ужувлан ляхнарихъан дугъаз чаз саваб шулу, хъа ужуб дару ляхин гъапIну кIури, гунагь шулдар. БицIирихьан чахьан ният дапIну, гьяждин вари рукнар тамам апIуз шлур вуди гьисаб апIбан бадали, ургуд йис тамам хьувал чIяаьн шула, амма йисар тамам дархьирин гъапIу ният ва гьяж, чан вали касдихьан ихтияр дарди гъапIуб вуш, кам шулдар.

Йисар тамам дархьи касди вали касдин ихтиярниинди гьяж, уьмра тамам гъапIнушра, йисар тамам гъахьиган хъанара гьяж тамам апIуб фарз шулу.

БицIидари гьяж апIувалин гьякьнаан хъанара жара дюшюшарра а, хъа ухьухь думу ляхин лап цIибдитIан шулдар, гьаци вуйиган, гьаму бицIи мялумат тувбиинди сабан чIяаьн апIидихьа, ха думутIан артухъ аьгъю апIуз ккунидари гъит аьлимарихьан гьерхри.

Гьяж фарз хьувалин шартIар

Юкьуб шартI арайиз гъафиган, гьяж апIувал гьарсарин фарз шулу:

• Ислам (гьяж апIурайир мусурман духьну ккунду).
• Таклиф (гьяж апIурайир йисар тамам духьнайир, жвуван амриъ айир, деллур дарур духьну).
• Азадвал (гьяж азад касдиина фарз ву, лукIраз гьяж фарз шуладар).
• Гьяждиз гъягъюз мумкинвал ади хьуб (дакьатариинди, сагъ’валиинди ва гь.ж.)

Улихьдихъанмина кяфир вуйи касдиин (аслий кяфириина) гьяж ва уьмра фарз дар, яни гьаму дюн’яйиин илмиди дурарикан гьяж тамам апIувал тIалаб апIурдар, хъа Аьхиратдиъ му ляхнихъан аьзаб тувди. Дицир кяфир кас эвелиан девлетлур вуди, хъасин касиб гъахьихъан Исламдиз дуфну кечмиш гъахьиш, дицир кас гьяж фарз дархьидарикан гьисаб апIуру.

Улихьдихъанмина кяфир вуйирин ва Исламдиан удучIвурин ляхин сабси шулдар. Исламдиан удучIвур, учв кяфир гъахьиган цIиина девлетлу духьну, хъасин касиб гъахьи вахтна чакан ктубчIвубдин гъаври гъашир, Ислам диндиз дуфну, гьяж ва уьмра дарапIди кечмиш гъахьнуш, думу Аллагьу Тааьлайин улихь гьяж ва уьмрайин бурж кади гъушурик мисал ву.

Йисар тамам дархьириз, деллу касдиз, лукIраз ва гьяждиз гъягъюз дакьатарин ва сагъ’валин мумкинвалар адруриз гьяж фарз шуладар.

Гьяждиз гъягъюз айи мумкинваларикан мялумат

Гьяждиз гъягъюз айи мумкинвалар кьюб йишваз жара шула:

Сабпиб – жвуван кIул’инди гьяж апIру мумкинвалар.

Кьюбпиб – жара кас жвувхъанди гьауз айи мумкинвалар.

Жвуву кIул’инди гьяж апIуз айи мумкинваларра кьюб жюрейиндар шулу:

• жиларизра, дишагьлийиризра сатIиди вуйидар;
• дишагьлийиризтIан дарудар.

Жиларизра дишагьлийиризра жвуван кIул’инди гьяж апIуз мумкинвал хьпан бадали, 4 шартI а:

• Рякъюз дакьатар ади хьуб.
• Сагъ’вал ади хьуб.
• ХатIасуз рякъ хьуб.
• Гьяж ккебгъайиз Меккайиз хъуркьуз шлусиб вахт имиди хьуб.

Эгер гьяждиз душну ва кьяляхъра гъюз шлуси мумкинвал адарш, дицир касдиина гьяж ва уьмра фарз шулдар.

Гьяж фарз хьпан бадали, жвувак кайи инсанарин улихь вуйи буржар тувну, Аллагьу Тааьлайин улихь вуйи буржар - закат, каффарат – тувну, гьяждиз гъягъюз ва кьяляхъра гъюз мумкинвал ади ккунду. Гьацира хизандизра, уву тиндира миндира душну гъяйиз, ипIруб, алабхьруб ади шлуси, дубхьну ккунду.

Эгер жигьил касдиз хпир хуз ккунди, хъа амма айи дакьатар хпир хуруш гьяждиз гьудрубкIди, гьяж гъапIиш,хпир хуз мумкинвал адарди шулуш, му дюшюшдиъ гьамци апIуру: эгер зина апIур кIури гучI’вал аш, хпир хуру, зина апIур кIури гучI`вал адарш, гьяждиз гъягъюру.

Гьяж фарз хьпан бадали дишагьлийириз вуйи шартIар

Ухьу улихьна гьяж фарз хьпан бадали вуйи 4 шартI улупнийхьа. Дурарихьна дишагьлийиризтIан дару кьюбсана шартI а:

• Дишагьлийихъди жилир, ясана мягьрам хъади хьуб.
• Иддайин вахт дархьуб.

Улихь ухьу ктуху шартIарихьна дишагьлийириз чпихъди мягьрам кас хъади хьубра шартI ву. Мягьрамарикан фуж вушра хай шулу: ифдихъди вуйидар - адаш, гъардаш, бай; никягьдиинди вуйи мягьрамар - жилир, жилирин адаш; никкдиинди вуйи мягьрамар: жвуван бабан никк гъубхъу жара бай (думу никкдин чве шула) ва гь.ж.

Имам Шафиийин махгьабдиинди, я жилир, ясана жара мягьрам кас хътарди гъапIу гьяж дишагьлийин тамам хьпан бадали, кьюр вая артухъ хъугъвал али дишагьлийир хъади хьуб чIяаьн шула.

«Мугъниль Мугьтаж» китабдиъ имам Аль-Азрайихьан ктибтурайиганси, дишагьлийин гьяж хьпан бадали, дугъахъди гъягъру кьюр хъугъвал али дишагьлийир хъади хьуб чIяаьн шула. Имам Ар-Рамлира гьаму фикрихъди рази ву.

«Тугьфатуль Мугьтаж» китабдиъ Ибну Гьяжари, саб пай аьлимари дишагьлийихъди шубуркьана гьякьлу, хъугъвал али жара дишагьлийир хъади ккунду кIура, гъапну, ва чавра гьаму фикрин тереф гъибисну.

Мурар дишагьлийиз гьяж фарз хьпан бадали айи шартIар ву. Хъа фарз гьяж тамам апIуваликан улхуруш, думуган дишагьлийиз сар гьякьлу, хъугъвал али дишагьли хъади хьубра чIяаьн шула. Гьацира дишагьлийиз фарз гьяж, назру вуйи гьяж тамам апIуз сарна-сарди гъягъюз ихтияр а, эгер дугъан чаин хъугъвал алди вуш ва дугъан терефнаан жиларин терефназди гьярам вуйиб саб фукIара даршул кIури, якьинди аьгъяш. Гьамциб къайдара а.

Ансар Рамазанов