Мусурман дару касдиин гъудган алапIбакан

Мусурман дару касдиин гъудган алапIбакан

Кяфир касдиин жаназа гъудган алапIуб гьярам ву, думутIанна гъайри, эгер думу мусурман вуш, кяфир вуш шак`вал аш, думуганра гъудган алапIуб гьярам шула. Гьацира кяфир касдиз, гунгьар аьф апIрияв, кIури, дюаь апIуз хай шулдар.

Мусурман дару ксарин бицIир йисарикк ккуркьайизкьан кечмиш гъахьиш, дугъ’ин я гъудган алапIурдар, ясана жара майтихъди аьлакьалу ляхнар тамам апIурдар, гьятта бицIиди имиди кечмиш гъахьидар женнет агьлуйир вушра.

Мусурмнарихъди мясляаьтнан йикьрарнаъ ади яшамиш шулайи кяфирариин (зиммий) кафан иливуру ва накьвдик кивру. Му ляхнариз харж апIруб вари кечмиш духьнайирин дакьатарикан харж апIуру. Эгер чаз дакьатар адарш, думу уьрхюрайирин нафакьайикан фаркьат апIуз харжар апIуру, дицирра адарш - байтул малиан.

Эгер сар касди, фулану мусурман кас диндиан удучIвну кIури, хъа тмунурисана ваъ, думу кечмиш хьайизкьан мусурманвалиъ имийи, кIури гъапиш, дицир касдиин жаназа гъудган алапIуру, гьаз гъапиш ухьу дугъан эвелихьна гъягъюргьа. Хъа дугъан эвел мусурманвалиъ айивал гъабхьну.

Жаназа-гъудган мистаъ алапIбакан

Жаназа-гъудган мистаъра алапIуз хай шулу. Пайгъамбари ﷺ Сугьяйл кIуру асгьябдиин ва дугъан гъардшиин мистаъ гъудган алапIну. Гьацира Абу Бакр кечмиш гъахьиган, Уьмар асгьябди ва имбу асгьябари дугъ’ин мистаъ гъудган алапIнийи. Хъа гьадму майтихъанмина мист чиркин шулуш, хай шулдар.

Эгер саб дестейи кечмиш духьнайириин жаназа-гъудган алапIнуш, имбударилан фарз алдабхъуру, амма имбударизра жаназа алапIуб сунна ву.

Хъа саб ражари саб жаназайиин гъудган алапIуриз кьюбпи ражарира гьадму жаназайиин гъудган алапIуб сунна дар, думутIанна гъайри саспи аьлимари думу ляхин карагьат ву кIура.

Жандикан ктабтIу гьендемдин гьюкум

Эгер мусурман касдин бедендихьан жара дубхьнайи саб гьендем гъибихъиш, мисалназ хил, ва гьадму кас кечмиш духьнайиб агъяди гъабхьиш, ва думу гьендем думу кас кечмиш хьпан кьялахъ гъибихъуб вуш, гъибихъу гьендемдиин гъудган алапIуру ва имбу жаназайихъди аьлакьалу ляхнарра апIуру, яни гъуслу ва саб кафан, ясана фукIа иливну, жиликк ккивру. Гьаци апIури гъахьну асгьябари. Дурар Меккайиъ айи вахтна, саб жакьвли Аьбдуррагьман бин Итаб бин Усайддин хил гъабхну, дугъан хил вуйиб тIубахъ хъайи тIулбниинди аьгъю гъабхьну ва думу кас кечмиш духьнайибра дурариз хабар айи.

Функан ктахъу бицIирин гьюкум (выкидыш)

Функан ктахъу (выкидыш) бицIирикан улхуруш, эгер дугъ’ан дих удубчIвнуш, ясана гъеершнуш, гъиришвнуш, дицир бицIирин гьюкум аьхюдаринубсиб шулу, яни гъудган алапIуру, гъусул апIуру ва имбу ляхнар кIули гъахуру. Гьядисдиъ дупнайиганси, бицIириан дих удубчIвну кечмиш гъахьиган, думу бицIир ирс агьлира шула ва дугъ’ин гъудганра алапIуру. ДумутIанна гъайри, эгер бицIири уьмрин лишнар улупиш, мисалназ, гъиришвнуш, думуганра аьхюр фици фаркьат апIуруш, ари гьаци апIуру. Ибну Гьяжарин гьюкмиинди, эгер бицIириъ рюгь ипру вахтнахъан думу кечмиш гъахьишра кмиди, дугъу уьмрин лишнар улупундарш, мисалназ 4 вазлихъан, дугъ’ин гъудган алапIурдар, хъа кафан иливну фаркьат апIуру.

Кечмиш духьнайир фаркьат гъапIган «талкьин» урхбакан

Кечмиш духьнайир накьвдиъ ивбалан кьяляхъ «талкьин» урхуру. «Талкьин» урхру кас кьибла терефнаанди фаркьат дапIнайирин машназ гъаншарди деъру.

Юкьби мазгьабарин аьлимарин китабариъ «талкьин» урхуб ужудар ляхнарикан ву кIура. Думу ляхниз далил вуди аьлимари Ат-ТIабаранийи, Аьбдул Аьзиз Аль-Гьянбалийи Умаммат Аль-Бахилийихьан вуйи Пайгъамбарин ﷺ гьядис хура: «Узу кечмиш гъахьиган, Пайгъамбари ﷺ ухьуз ихь кечмиш гъахьидарихъди фици духьну ккундуш улупганси апIинай. Пайгъамбари ﷺ ухьуз гъапну: «Ичв гъардшарикан фужкIа кечмиш гъахьиган ва учву накьвдин исикк йишв сабси гъапIган, гъит учвкан сар дугъан кIулихъ дугъужвну, йипри: «Я фулану кас, фулану касдин бай!» ва дугъриданна дугъаз учву кIурайиб ебхьиди, амма жаваб тувидар. Хъасин гъит йипри: «Я фулану кас, фулану касдин бай!» Хъасин накьвдиъ айири пиди: «Насигьят тув учуз, гъит Аллагьди * рягьим апIривуз», амма учвуз думу ебхьидарчвуз. Гъит дугъу йипри: «Уву гьаму дюн’яйилан кIваъ ади гъушуб йип, шагьадат, Ибадат апIуз АллагьтIан * гъайри фужкIа адар ва Мугьяммад ﷺ Дугъан лукI ва пайгъамбар ву ва уву Аллагьу Тааьла Агъа вуйибдиин рази вуйивал, дин Ислам вуйивал, Мугьяммад пайгъамбар вуйивал ва Кьур’ан имам вуйивал тасдикь апIин…». Гьамци «талкьиндин» вари гафар хура аьхиризкьан. Хъа ухьу ярхи апIидархьа. Саспидари му зяиф гьядисарикан ву кIура, хъа имбудари думу далил вуди гьисаб апIуз хай шлуб ву, дупна.

Му гьядисдихьна аьлимари кечмиш духьнайидариз чIивидари кIуруб ебхьрувалин гьякьнаан жара далиларра хура.

Гьадрарикан шула Бадр дявдиъ Пайгъамбари ﷺ душмнарикан гъапи гафар:

Мяна: «Валлагьи, Мугьяммаддин рюгь хилиъ Айириинди, узу кIурайиб учвузси гьадраризра, яни дийихнайидаризра, ебхьура» (Аль-Бухари, Муслим).

Юкьби мазгьабарин китабариъра «талкьин» урхуб ужудар ляхнарикан ву, дупна. Асгьябари, хъасин табиинари ва имбу аьсрарин аьлимарира думу урхури гъахьну - гьамци дибикIна фикьгьдин китабариъ.

Имам Нававийи (думу ихь мазгьабдин шейх ву) чан «Аль-Азкар» китабдиъ гьамци дибикIна: «Кечмиш духьнайири фаркьат апIбан кьяляхъ урхру «талкьиндикан» кIуруш, ихь мазгьабдин аьхю пай аьлимари думу ужи ву дупна (мустагьябб). Дурарин арайиан шула: Аль-Кьази Гьюсейн, Аль-Мутавалли, Аль-Макьдиси, Ар-Рифаи».

Йисар тамам дархьиди кечмиш гъахьириин «талкьин» урхурдар. Дицир касдин майтихьна юкьуб гьякьтIан адар: 1) жикIуб, 2) кафнигъян гъидиржуб, 3) жаназа-гъудган алапIуб ва 4) накьвдик кивуб.

«Талкьин» урхбан кьяляхъ, вари кьибла терефназди илдицну, дурарикан сари саб кьадар вахтназ гьаму гафар урхуб ужи ву:

اللَّهُمَّ ثّبِّتْهُ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ

«Аллагьумма саббитгьу (гьа) билькьавли сабит»,

хъа имбудари варидари «амин» кIуру. Гьацира гьаму гафарра пуб ужи ву:

اَللَّهُمَّ ثَبِّتْهُ عَلىَ الْحَقِّ وَلَقِّنْهُ حجَّتَهُ وَاغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ

«Аллагьумма саббитгьу аьлаль гьякъкъи ва лакъингьу гьюччатугьу ва-гъфир лагьу варгьямгьу».

Дишагьли кечмиш гъахьиган, дюаьйиъ «саббитгьа», «лакъингьа» кIури урхуру.