Йиз багъри Зилдикк: кюгьне тарих ва, гележегдиз умудар
Йиз багъри Зилдикк: кюгьне тарих ва, гележегдиз умудар
Саб кIулиан тмуну кIулиз гъалин яркврарра, чру яйлагъ хярарра алди ярхи дубхьнайи ГурчIлан табли НитIарин кIулихьиндира, Ергик таблихьиндира, Раси гъарзарихьиндира вуйи чан машарик НитIрихъ мягьялин гъулар веледарси униъ итну уьрхюра.
Раси гъарзарин гъаншариъ ГурчIлан таблин канчIарик, ригъдиз маш йивну, гьар-тIулин, бахчйир-бистнарин чрушнаъ утIубгъурайи Зильдикк гъул ерлемиш дубхьна. Гъулан аьтрафариъ чIурариин сабишв’ина битIар гъургъну, тмуну йишвар иранарин кьушмари ккидирчну, гьатмуну йишвазсана тIягъюн гъядябхъну кIури, ккадахьу гъуларин тарихдин шил Зильдикк гъул’ина гъюра.
Ав, йиз багъри Зильдик швнуб-саб гъул кидикьну арайиз гъафи ва лап кюгьне тарих айи гъул ву. Тарихдин мялим Шихгъайиб Ханмягьямадовди, гъулаъ кюгьне накьварин гъванарикан сабдик адатIну каънапйи ишарйир ДГУ-йин тарихдин аьлимари сасанидарин девриндар вуйиб тасдикь гъапIну, кIура. Хъа сасанидар ихь ругариина 1500 - 1600 йис мидиз улихьна гъафидар ву. Фициб деринвалин тарих айиб вушра, ихь гьарсарин багъри гъулахьна юкIв зигуру. Узкан улхуруш, гъулаз гъафиган, йиз уста адашди чан хилариинди тикмиш гъапIу хулариъ жвуван ата-бабйирин марцци рюгьяр айибсира гьибгъри шулузуз. Ва гьар ражари гьаз-вуш гъарзар, чру дагълар - айибтIан уз, хъа дерйир-гъярар айибтIан дерин духьнайидарси рякъюри шулузуз.
Цци хьад кубкIхъанмина шубубпи раж вуйиз гъулаз гъюри, дурарикан сабан – жвуван гъарашугъарихъди Рубзру штукк эргвал йивуз. Баракаллагь думуган учу къаршуламиш гъапIу «Табасарандин нурарин» мухбир Неджефов Мейландин абйир-бабариз ва дурарин вари хизандиз! Хъа му ражари гъюбан себеб фу ву гъапиш, гъи, сентябрин 14-диъ, йиз багъри Зильдикк сабпи ражну вуди Гъулан йигъ къайд апIура.
ЧIвалккарин гъяр’ан удучIвну, багъри гъулан чIурариин али Забрандин кIулиина хъуркьган, фици кюгьне вахтари гъунши гъуландар (зилдккар, мажвглар, чIир’ар, чIвалккар, ярккар, хваар, ягълиар, зюрдгъяр, тIюргъяр, ничIрасар, кьалхъвар, варт’ар) халкьдин улихь дийигъурайи учIру месэлйир гьял апIуз мина уч шули гъахьнуш, Мягьячгъалайиан узухъди гъюрайи хяларизра ктибтнийза. Хъа Куша чIягърихъна хъуркьган, сабпибди алабхъурайи штун кIулин тIяаьм дадмиш дарапIди улдучIвну гъягъюз шулинхъа?! Пагь фукьан ужи шлийи, дагъларин гъаргъу штарна, марцци гьава шагьрарин гъулайваларихъди хъахьнийиш! Гъулаъ учIвубси, дадайи тазади гъубжу марцарин уьлин йиз кIваълан дубшнайи ниъ ва сарун амдру ицциб дад сабпну кIваин гъабхьнийиз. Гъулан кьялариз гъяйиз, эл-угълийикан инсан кIурур рякъюрадайи – вари гъулан тмуну кIулихъ хъайи мектебдин гьяятдиъ шадвалин мяракайиз уч духьнахьиди. Магьа цаларра, кIурмарра, латарра цIийи алаъну, юкьуб бабат ликариккишвра жархарина бетонди чIварчIвли чIвякьси ккабалгнайи булахдихъ думу ачмиш апIуз ккабалгурайи гъуландар алахьунчуз. Дурарин учу къаршуламиш апIбан саягънаан гъи мушваъ айиб машквран шадвал ва аьлхъюбна зарафат вуйиб дишла аьгъю гъабхьизуз.
Гъулан йигъ къайд апIбан серенжемар Дагъустан Ренспубликайин главайин кюмекчи Мурад Рамазановдин, думу главайин теклифчи Замир Гьяжимурадовдин, райондин главайин заместитель Агъамирзе Гьямзабеговдин ва гъуландарин иштирак’валиинди таза алапIнайи ва адру шидра хъипнайи булагъ ачмиш апIбиинди къергънийи.
Мушв’ин гъулан глава Аьбдулгьяким Гьюсейбеговди гъапну: «Му сар йиз гьунар дар. Мина гъуландарикан гизафдар кюмек гъахьну. Месэла, булагъдин цаларин машар балгру гъванар чан дакьатарихъ Ил’яс Мирзабеговди гъадагъну гъахну, мушвлан илтIибкIнайи рукьан бару гъулан имам Шамсудин Кьайдаевди сваркайихьди гьязур дапIну ибтуб ву. Гъулан йигъ къайд апIру шадвалариз Муфрудин Юсуфовди аьхю дакьатар харж гъапIну. Гьар йисан гъуландарин ихтияжар гьуркIри, Мугьяммад Навалиевдира жямяаьтлугъ ляхнариз фикир тувра. Гьамус гъулан айитI акварин шалмнар дигиш апIбанди вуча, думуган йишвну кючйириъ аквар кархьну хьиди. Гьамци яваш-явашди вари сатIиди улихь хьайи ляхнар гъахуз ниятар айич».
Райондин главайин заместитель Агъамирзе Гьямзабеговди дугъан гафариз кьувват вуди давам гъапIну: «Ав, гъулан глава аьхюдарихъдира, жвуван жямяаьтдихъдира сатIиди ляхин апIури духьну ккунду. Эгер гъуландар яв терефкрар гъахьиш, сатIиди фуну ляхин вушра кIулиз адабгъуз шул.
Ярккан Зильдиккна рякъюкк асфальт ккивуб республикайин инвестицйирин программайик кипна, 2025-26-пи йисари гьадмура хьибди. Мидихъди сабси Зизик гъул’ан Мажвгламина гъюрайи рякъра ккабалгура. Гьамусяаьт ТинитI - Хирижв рякъ ва Дербент – Хучни - Хив рякъюн хьуб километрра 2026-пи йисан гьадму программайик кипбан планар а.
Учухьна райондиз, хъа райондиан гъулариз рукьурайи бюджетдин дакьатар агьалйирин кьадарналан асиллу ву. Райондиъ гьар йисан бабкан шулайидарин кьадар, кечмиш шулайидарихь тевган, 200 касдин артухъ вушра, хъа райондиан удучIвну гъягъюрайидарин кьадар аьхиримжи вахтари 250 касдихьнакьан удубчIвура. Гьаддиз узу ляхниз гъафи 2012-пи йисан 1-пи январиз райондиъ айи агьалйирин кьадар 23052 кас вуш, хъа 2024-пи йисан 1-пи январиз имбудар 20670 кастIан дар.
Гьамусяаьт саб бязи программйириинди, жвуванра дакьатар кивну, проектар гьязур апIуз ва дурар юрутмиш апIуз мумкинвалар ачухъ шула. Гьаддиз я айи объектар ужуб къайдайиккна хуб, я бицIидарин майдан, ясана спортдин майдан кадабгъай. Проектно-сметный документация гьязур дапIну, 2-3 миллион республикайин, 500 агъзур райондин, 1 миллиондихьнакьан агьалйирин иштираквалиинди думу объект тикмиш апIурухьа. Гьаму гъулаъра дилавар касарин кюмекниинди рягьимлувалин ляхнар гъахура. Дупну ккундуки, уьмуми харжарик йишвлан вуйи дакьатарин процент фукьан гизаф вуш, гьадмукьан конкурсдиъ гъалиб хьузра мумкинвал артухъ шулу. Буюр, узу кюмекназ гъюз гьарган гьязур вуза. Мицдар ляхнар я учвхьанра учу хътарди, я учхьанра учву хътарди апIуз шлудар дар».
Гъулан шадвалариз дуфнайи хялар Урусатдин Игит Эседулла Абачевдин дадайихъдира гюрюшмиш гъахьну. Дурари Угълан Абачевайиз дирбаш’валиинди женгариъ иштирак шулайи веледар-худлар тербияламиш апIбаз баракаллагь гъапну, дугъаз ярхи уьмур, мюгькам сагъвал ва вари веледар сагъ-саламатди гъалибра духьну хъадакну гъюб ккун гъапIну.
Гъулан йигъ къайд апIбан мярака гъабхурайир Ватандин Аьхю дявдин ветеран, гьюкуматдин хайлин наградйирин сагьиб ва саки 30-йисандин арайиъ гъулан главади гъилиху Ханмягьямад Ханмягьямадовдин бай Сабир Ханмягьямадов вуйи. Дугъан тамадавалин бажаранвали, зарафатари, хуш ва зил сесну, уч духьнайидар гьевеслу апIури, мяракайиин артухъдиси мешреб алапIурайи Му шаду йигъахъди тебрик апIури, гъулан глава Аьбдулгьяким Гьюсейбегов, райондин главайин заместитель Агъамирзе Гьямзабегов, Дагъустандин главайин теклифчи Замир Гьяжимурадов ва думу главайин кюмекчи Мурад Рамазанов, тарихдин мялим Шихгъайиб Ханмягьямадов, хяларин терефнаан Аьбдулягьяд Нюдюрмягьямадов, Султан Дашдемиров, Мягьямад-Назир Шихаминов, Шарафудин Дашдемиров, Ярягьмад Аьлимягьмадов, Эседулла Гьейбатуллаев ва жарадар, гъунши гъуларин главйир, хъа жямяаьтдин терефнаан хялариз баракаллагь кIури, агъсакъал Камали Мирзабегов, гъулан главйирди гъилиху Риза Мягьямадбегов ва Зейдулла Гьяжиризаев удучIвну гъулхнийи.
Шаду мяракайиъ мюгьлет дабгну учу гъубху сюгьбатнаъ Дагъустандин глава С. Меликовдин кюмекчи Мурад Рамазановди гъуландарикан мани гафариинди гъапну: «Гьелбетда, гьаму варидариз читин вахна Урусатдин Игит Абачев Эседуллагьдин гъуландарихъди хьуз, дурарин шадвалик жвуванра пай кивуз учу буржлу вуча. Учуз магьа думу игит бализ фициб хизандиъ, фициб жямяаьтдин арайиъ тербия гъабхьнуш, дугъу фициб мектебдиъ фицдар мялимарихьан аьгъювалар гъадагънуш, рябкъюрачуз. Мицдар игитари ватан уьбхюри имбукьан гагьди, гъалибвал гьарган ихьуб хьибди.
Жвуван дирбаш вакилариинди гьарсарик дамагъ капIрайи му зилдккарин жямяаьтдиз сабурлувал, ислягьвал, аьхю хъуркьувалар ккун апIураза. Гьаму бицIи арайиъ узуз гъябкъю му гъуландарин гьякь-гьюрматнаан, чвевалиан, юкIварин ачухъвалиан ва шадвалиан йиз юкIв гьаммишандиз гьамшваъ гъибтну гъягъюраза. Баракаллагь учвуз варидариз!»
Дагъустандин главайин теклифчи Замир Гьяжимурадовди, чан ярашугъдин гафар аьлава апIури, гъапну: «Дагъустан Республикайин главайи му серенжемдиз гъягъюз табшурмиш апIуб гизаф рази шлу ляхин ву. Гьаму гъулан агьали Урусатдин Игит ву. Узу гизаф шад вуза ихь эскрариз гьамцир командующий ади хьуб’ин. Ав, гьамусяаьт ургуд агъзурилан зиина табасаранари дявдиъ иштираквал гъабхура – миди ухьук дамагъ капIра, гьаз гъапиш ухьу ихь гьюкуматдин азадвал ва саламатвал бадали женгнаъ ахьа. Умудлу вуза, гьамцдар серенжемари ихь игитарикра хъана артухъ рюгь капIру, фицики дурари ихь гьамцдар шадвалин йигъарра хатIавалихьан уьрхюра»
Узу, Гъулан йигъ къайд апIбан асас метлеб фу ву кIури, жа-жара вахтари гъулан главйир вуди гъилихдарихьан гьерхган, аьхю тажруба айи му ксари туву жавабариин рази дархьиди гъузуз шулдар.
Зейдулла Гьяжиризаев: Гъулан йигъ къайд апIбан асас метлеб гьадму вуки, ихь гъулаъ инсанар йислан йисаз кам даршбан бадали, главайин жягьтлувалиинди, гъирагъдиъ айи ихь гъулан агьалйириз дих дапIну, гьаму гъулан гележег бадали фу дапIну ккундуш, мясляаьт апIуб ву. Фуну ляхин кIулиз адабгъурушра, ужудар бизнесменарра айихь, хъуркьувалар айи дилавар инсанарра айихь. Магьа Мажвглиин сар дишагьлийи 15 миллион жвуван дакьатар харж дапIну, гъулаз шидра гъабхну, акварра гъизигну. Гъидинубра ихь гъулахъ гележег гъибтрухьа кIури, думу гъилахъантинара артмиш ибшри кIури гъабхурайи серенжем вуйихь. Гьаддиз гьарсари, гъулаъ фу проблема аш, думу гьял апIуз жвувхьан шлу кюмек дапIну ккунду.
Риза: Йиз фикир гьамциб вуйиз: Эгер 15-20 йис мидиз улихьна гъулаъ 120 хизан ади гъабхьнуш, гъи анжагъ 33 хизантIан амдар. Жигьилар му гъулаъ гъузрадар, гьаз гъапиш ляхин адар. Гьаму аьгьвалатну мектебдин месэлара учIруди дебккра, фицики бицIидарин кьадар лап цIиб шула. Гьаддиз арайиз дуфнайи шартIариъ сабпи нубатнаан фу апIуруш, гьаддиз фикир тувну ккунду.
Ав, дугъриданна, гъулариъ мяишат хъапIрайи агьалйир йислан-йисаз кам шули, ккадахьу гъуларра цIиб адар. Амма тяжуб шлу ляхин гьадму вуки, саб халкь, сабсдар шартIар айи гъунши гъулар, табиаьтра, ругар-жиларра садар, ляхнихьди тямин апIбан шартIарра саки сабсдар ву, амма бязи гъулариъ артмиш’вал ади рябкъюра, тмундар кIуруш, гъюблан-гъюбаз зяиф шули, инсанар кам шула. Мисалназ, улихьди багъри Зильдикк ва гъулан «1-пи май» колхоз Хив райондиъ кIакIнаъ ади гъабхьиб вуйи, мушваъ райондиъ адрукьан ужуб мяишат, мал-къара ади гъабхьну. Хъа гъи имбударихь тевган, гьамкьан зяиф хьубан себеб фу вуйкIан?
Риза : Узу гъулан агьалйир удучIвну гъягъбан себеб абгури, саб бицIи анализ гъапIунза. Ихь гъуландарин гьевес гизафси интеллектуальный ву, дурар артухъдиси урхувалихъ юкIв хъайидар ву. Заан образование гъадабгъбан бадали урхуз гъушдар саки вари гьашвариъ гъузра, гъулаз хъадакну гъюрадар. Ухьу вари жвуван веледарихь, дурхну, образование гъадабгъуз гъитбахъ хъюрхнахьа, хъа мурари гъадабгъурайи пишекарвалар гъулан мяишатдиндар шуладар. Гъулаъ гъузрайидар, образование ади, мушваъ чпин пишекарвалин ляхин айидартIан дар. Сабсана себеб: ихь гъулан жигьилари, хизан ккебгъру вахт гъабхьиган, гизафна-гизафси гъирагъ-бужагъдиз ул йивуру, хъа жвуван гъул’ан эвлемиш духьнайидариз чпин абйир-бабарин багахь гъузну ккунди шулу. Йиз фикриинди, гьамура тазади ккергънайи хизанар удучIвну гъягъбан далиларикан саб ву.
Зейдуллагь: Ихь гъулаъ 200-дилан зиина заан образование айидар а, 15-20 илмарин докторар, профессорар, кандидатар а. Мурар дуфну мал-къара уьбхюри гъулаъ дусудар, чпиз ужуб ляхин наан аш, гьадина гъягъюру. 1980-пи йисарин аьхирариъ узу «Зильдик» совхоздин директор вуйиган, марччлихънар вушра, гъаравлар вушра, гьар вазли чпиз маважиб гъадабгъури лихурайидар 117 кас айи. Хъасин гъулан мяишат зяиф гъабхьиган, лихру йишвар амдарди, гизафдар, иллагьки жигьилар, чпин хизанарра гъадагъну, са-садри, кью-кьюдри гъул`ан удучIвну гъягъюз хъюгъну. Хъа гьамус имбудар магьа 33 хизан ву, гьадрарра - гизафси пенсионерар. Думу вахтари гъул зяиф хьпан асас себеб СССР дабгъбахъди аьлакьалу вуйи. Гьамус, мумкинвалар шулуш, саб бицIи предприятиекьан абццну, жигьилариз шартIар яратмиш апIуз вардари сатIиди фикир апIурухьа. Гьар йисан гьамци уч шули гъахьишра, гизаф ужи ву.
Йиз сюгьбатчйирикан, багъри гъулан гележегдиз, жвуван жямяаьтдиз фу ккун апIураш, кьюбсана гаф пуб ккун гъапIнийза.
Зейдуллагь: Аьхиримжи вахтари удучIвну душнайидари, гъулаз гъюри, чпин хулар рас апIура. Магьа гьаму кьанди яв чве Мугьяммадра дуфну, хулариз микI-хьар йивну, тагъдик кайи бицIи-бицIи ляхнарра гъухну. Москвайиъ айидари 200 – 300 км. манзилнаъ дачйир гъадагъура, хъа чпин гьамушваъ айи хуларра саб-кьюб вазлиз гъюрусикьан ккабалгиш, душвариътIан ихь гъулаъ ужуб табиаьтра, дагъларин умун гьавйирра, марцци гъаргъу штарра а, абйирин хуларра ву. ДумутIанна савайи гьарурин хулаз шид ва газ дизигна, ужуб рякъ ккивна, цци даш хъайисан имбу 4-5 км. асфальтра ккивди. Гьаци вуйиган удучIвну душнайидарикан, чпин хулар рас дапIну, гьар йисан гъюри, гьамшваъ рягьятвал гъадабгъури, багъри гъул дачйирин поселокдикьан уьбхюри гъибтуб ккун апIурача. Гьаму гъулаъ яшамиш шули узу ипIурайиб, хю ктарди, имбуб вари йиз хилариинди жвуву гьясил апIурайиб вуйиз.
Риза: Мал-къарайихъ юкI хъамдар жигьиларин. Вушра гележегдиъ гъулариз дуфну, чпин мяишат ккебгърударра мумкин ву артухъ хьуб, гьаз гъапиш туризмйихъди, гьюкуматдин аьгьвалатнахъди аьлакьалу вуди, ипIру-ухру тадарукар гъюблан-гъюбаз багьа шула. Шагьриъна гъулаъ дуланажагъ чиб-чпихь тевиш, жвуван мяишат ккебгъну гъулаъ яшайиш хьубкан аьхю хайир хьибди. Хъа жарасира лихуз ккунди гъабхьиш, фуну вахтна вушра, душну дилихну гъюз шулу.
Гьамусдиз къайд дарапIу Гъулан йигъ гьамус фици къайд гъапIну гъапиш, ав, дугъриданна Гъулан йигъ къайд апIуз гьамусдиз даршибсиб ихтияж’вал дубхьна, гьаз гъапиш гъи аьгьвалат чав гьациб ву. Хусуси мяна айи дявдин операция ккебгъган ихь Урусатдин халкьар, саб гъурдаъ тIубарси, фици битав гъахьнуш ва душмниин гъалибвал бадали дурари фици гаф саб гъапIнуш, гьациб аьгьвалат гъи Зильдикк гъулаъра дубхьна – му гъулан агьалйири, чпи наана удучIвну душнашра, вари Урусатарианмина дуфну, женгериъ айи игит эскрарихъди сабси жвуван ватан уьбхбаъ, гъулан гележег бадали ва жямяаьтдин улихь дийигънайи месэлйир гьял апIбан бадали вари сабси даягъ хьпаъ чпин гьязурвал улупура.
Гъи гьамина уч духьнайикьан гъуландар ва ярар-дустар, лазим гъабхьи йишв’ин чпин жанарра гъурбан апIуз гьязур вуйи ихь жигьилар, гургутум гъуллан илтIикIнайи гъаргъу булагъар, багълар-бистнар, экинар-яйлагъари ва гьацира гъунши гъуландарихъди айи чвевал багъри Зильдикк гъул цIийи алапIну, цIийикIултIан адабшвуз, мяишат артмиш апIуз даягъ ва аьхю кьувват шул кIури, умуд кивраза. Гъит йиз багъри Зильдикк гъулан ва бютюн Табасарандин гележег акуб ва бахтлуб ибшри!
