Нюкягь ва тIалакь Пайгъамбарин ﷺ суннайихъди
Нюкягь ва тIалакь Пайгъамбарин ﷺ суннайихъди
Пайгъамбарин ﷺ гьядисариъ дупна: «Зина апIувал футнайиз, инсанар йивну йихувализ, мархь хътабтIувализ, берекет цIиб хьувализ, инсанариз аьгъдру иццрушнар арайиз гъювализ себеб шулу». Му ляхнарихьан ихь халкь уьрхбан бадали, ухьуз кьюб рякъ а: сабпи рякъ диндин аьгъювалар ва иман мюгькам апIуб; кьюбпи рякъ хизан ккебгъуб.
Никягь апIувал диндихъди аьлакьалу ляхин ву, думу аьдатарикан вуйиб дар. Ухьуз думу, сабпи нубатнаъ, Пайгъамбарин Сунна ву.
Аби Яълайихьан дуфнайи гьядисдиъ дупна: «Никягь апIувал йиз Сунна ву, шлиз йиз дин кьабулди вуш, думу Суннайихъди гъарахри». Абу Гьурайрайихьан дуфнайи гьядисдиъ дупна: «Эгер учвухьна, ичв шуран хил ча кIури, гъафиш ва учвуз думу кас дин терефнаан кьабулди вуш, тувай швушвди, дарш футна хьибди».
Аллагьу Тааьлайи инсанар жиларди ва дишагьлийирди халкь апIувал аьхю ниъмат ву. Хпир айивал Аллагьдин аьхю ниъмат ву, ва Дугъу Кьур’андиъ, му ляхин кIваин апIури, дупна: «Ичв учвкан учвуз хпар апIувал Аллагьдин ниъматарикан ву, гьадрарихъди учвуз архаинвал бихъур».
Хизан ккебгъуваликан фу мянфяат а?
1. Ухьуз Пайгъамбари гъапиганси, гьякьлу, дугъри веледди кечмиш духьнайи абйир-бабариз чав апIру аьмалариинди мянфяаьт хуру.
2. Хпир хъайири чан фикрарра ва уларин лигувалра гьярамдихьан уьбхюру.
3. Чан шагьватI гьялалвалиинди тямин апIуру.
Пайгъамбари Чан насигьятдиъ, аьсгьябарихьинди илтIикIну, гъапну: «Ичв хпарихъди сатIи хьувалинна кмиди Аллагьдихьан саваб гъадабгъурачва. Учвуз гунагь шулу, эгер учву гьярамвалиинди думу ляхин апIуруш, ва саваб шулу, эгер гьялалвал’инди апIуруш».
4. Гьаму дюн’яйиъра, Аьхиратдиъра жилирна хпир чиб-чпиз кюмек шулу. Учву фикир апIинай: эгер жилири ляхниан гъюблан кьяляхъ хураг гьязур апIури, ккурттар урччури ва жара ляхнар апIури гъахьнийиш, дугъаз фукьан читинди шуйкIан!..
ТIалакь тувувал
Му ляхниъ саб ужуб дарубра алабхъуб мумкин ву – тIалакь тувувал. Гьядисдиъ дупна: «Ихтияр айи ляхнарикан Аллагьдиз варитIан даккниб тIалакь тувувал ву». Хъа иблисдиз тIалакь тувувалин ляхин варитIан ккуниб ву, гьаци вуйиган, иблис жилирна хпир жара апIуз чалишмиш шулу, фицики тIалакь тувувалиъ иблисдиз чаз мянфяаьт рябкъюра: 1) ТIалакь тувбалан кьяляхъ, дурарихьан дишлади хизан ккебгъуз шулдар, ва гьадму вахтна шейтIнихьан лапра рягьятди дурариз зинавал апIуз гъитуз шулу. 2) Дурар хизандиз гъазанмиш апIувалин савабнахьан шулу, фицики хизандиз гъазанмиш апIувал ибадатваларикан ву. Гьацира жвуван хизандин ккурттар урччруган, дурариз ипIруб гьязур апIруган ва гь.ж. хизандин ляхнариъ хпириз саваб шулу, тIалакь тувбалан кьяляхъ, му ляхнихьан думу ярхла шулу. 3) Шубуб ражари тIалакь тувну ва хъанара сатIиди яшамиш шлу дюшюшарра алахьури шулу, амма му гьярам ляхин ву - думу зина апIувализ барабар ву. Му ляхин хьпан кьяляхъ, саспидар, чпиз шубуб тIалакьдихъан хъанара сатIиди яшамиш хьуз себебар агури, жюрбежюр йишварихьна ккажагъури, чарйир агури шулу. Дурариз ихтияр тувру ксарра шулу. Ухьуз аьгъяди ккундуки, Аллагьди гьярам гъапIуб сарихьанра гьялал апIуз шулдар! 4) Эгер дурариз веледар гъахьиш, дурариз лайикьлу фикир ва тербия тувуб лап кьит шулу, хъа абйир-бабар жагьил, диндин аьгъювалар адру ксар вуш, дурари чпин гьюжатариъ иштирак хьуз веледарра мажбур апIуру, амма му ляхни веледариз зарар тувру, думу Шариаьтдииндира ихтияр айиб дар.
ТIалакь тувувалин аьлхъбан себеб
Никягь апIуз шлу яш, аьдат вуди, дишагьлийин вартIан утканвал, гюрчег’вал айи вахт ву. Амма сацIиб вахтналан, дада гъахьихъан, дугъан утканвал цIиб шулу, ва хпириз гьаму вахтна тIалакь тувру дюшюшарра шулу. Амма тIалакь тувувалин фикир кади, Пайгъамбарин улариан нивгъар гъушнийи.
Сад йигъан, Пайгъамбарихьна ﷺ сар дишагьли дуфну, гъапнийи: «Я Аллагьди Гьаънайир, швуваз гъягъруган, узу жигьилди, утканди, девлетлуди вуйза. Амма йисар гъягъюри, йиз утканвал цIиб гъабхьну, багахьлуйир ярхла гъахьну, девлет имдар ва, гьаму ляхнар себеб вуди, йиз жилири узуз тIалакь тувну. Дугъкан узуз веледар азуз, эгер узу дурар дугъахъди гъитиш, узу фукIара дарди гъузразу, хъа узухъди гъитиш – дурар гаш’валиъ хьиди». Пайгъамбар дугъахъ хъпехъну, хъасин дугъан улариан нивгъар гъушнийи. Думу саб кьадар вахтна фукIара пуз даршули гъузнийи.
Хпири веледар гъапIган, дугъан утканвал имишра, жилир, хизан гатIабхьну, жарарихьна гъягъюри шулу. Гьаз? Эгер увхьан хъанара хпир апIуз шулуш, апIин, амма яв хпир ва веледар ярхла мапIан. Саб гьякьлу себеб адарди, тIалакь тувувал гьярам ву. Саспи аьлимари му ляхин карагьат ву кIура, хъа саспидари – гьярам. Му ляхин апIбиинди вари гъизигу зегьмет батIил шула. Ислам диндиъ му ляхин гунагь айиб ву.
Гьацира тIалакь тувувализ себеб вуди шулу дишагьлийи гьарган чан жилириз «узуз тIалакь тув!», «узхьан жара йихь!» кIури хьувал – гьамци дугъу чан жилириан му гафар гужниинди уьчIюгъюру. Хъасин думу ляхнин гьяйифар зигуру. Тирмизийихьан дуфнайи гьядисдиъ дупна: «Саб себебра адарди жилирикан тIалакь ккун апIру хпириз Женнетдин ниъкьан ккубкьидар». Эгер жилири дугъаз ипIруб, алабхьруб, дахъуз йишв тувурдарш, думу жара ляхин ву. Амма саб себебра адарди тIалакь ккун апIувал гьярам ву.
ТIалакь фици тувиш ужу ву?
Эгер сатIиди яшамиш хьуз шуладарш ва тIалакь тувувалтIан жара чара фукIара адарш, тIалакь тувруган, гьамци апIуб ужу ву:
1) ТIалакь, хпир палтарикан духьну адру ва сатIи хьубра адру вахтна тувру.
2) Шубуб тIалакь дишлади тутрувди, сабан саб тIалакь тув. Эгер шубуб тIалакь дишлади тувиш, жилирихьан, думу жарариз душну, дурар сатIи духьну, гьадгъахъди жара дархьидикьан гагьди, думу кьяляхъ апIуз шулдар. Хъа саб тIалакь тувиш, иддайин вахт имиди, дугъхьан думу кьяляхъ апIуз шулу, иддайин кьяляхъ думу азад дишагьли шулу, чаз ккундуш, жарариз гъягъюз шулу, ккундуш - хъанара гьадгъаз гъягъюз.
3) ТIалакь тувруган, гьюжатар апIуб, чпи-чпиз лазим дару гафар апIуб, чпин арайиъ гъабхьиб ачмиш апIуб лайикь дар, думуган саб фукIа пешкешди тувуб ужу ву.
4) Эгер веледар ади вуш, сабпи нубатнаан гьадрариз лигуб лазим ву.
Ужи хьибди, эгер гьаму суаларин гьякьнаан аьгъю ксарихьан, имамарихьан гьерхиш. Хизан ккебгъруган, ухьу имамдихьна гъягъюрухьа, ва хизан ккадабхъруганра гьадгъахьна гъягъюб ужу ву.
Гунгьар дархьбан бадали, ялгъузди айи ксариз хизан ккебгъуз кюмек дапIну ккунду. Жилари чпиз агуру, хъа дишагьлийири чпиз жилар агрувализ ухьухь ужуйи лигурдар. Дурар гьякь дар! Исламдиъ, жиларизси, дишагьлийиризра чаз уьмрин юлдаш ктагъуз ихтияр а. Амма апIру ляхнар вари Шариаьтдиинди духьну ккунду.
Гьацира абйир-бабариз пуз ккундузуз: фицдар вушра аьдатариз лигури, ичв веледарин хизан ккебгъуз кьан мапIанай - эгер дурари зина гъапIиш, гунагьнан тахсиркрар учвура хьидичва, фицики му ичв веледарин улихь вуйи жвуван фарзар тамам дарапIувал гьисаб шула.
