Шаири гъибикIуб наслариз гъубзру
Ухьуз мялум вуйиганси, ихь багъри табасаран чIалнан, ихь халкьдин тарихдин жюрбежюр месэлйир ахтармиш гъапIу ва гьамусяаьтра лихурайи аьлимари, табасаран литературайин биначйир вуйи ва ихь вахтарин бажаранлу шаирар-писателари чпи гъидикIкьан китабар, монографйир, жара илимдин ляхнар, прозайинна поэзияйин ва фольклорин эсерар гележегдиъра ихь халкьдин багьалу ирс вуди гъузди.
Табасаран редакцияйин «Ас-салам» газатдин машар артухъ гъахьихъанмина ккебгъну, ихь халкьдин дерин тарихдикан, дагълу халкьарин чIаларихъди сабси, табасаран чIалра фици артмиш гъабхьиб вуш гьаддикан, думу ахтармиш апIбан дережйирикан, чIал ахтармиш гъапIу аьлимарикан, дурарин илимдин ляхнарикан ва гъи ихь улихь дугъужвнайи месэлйирикан вуйи чIатху макьалйир тамам гьарсаб нумрайиъ туври, давам апIурахьа.
Ав, чIал уьбхбаъ ва думу артмиш хьубаъ чарасуз лазим вуйи шартIарикан саб гьадму чIалниинди дидикIнайи оригинальный художествойин эсерарра ади хьуб ву. Гьаму макьала табасаран чIалнан устад, бабан чIалниинди гизаф бегьерлуди эсерар яратмиш апIурайи шаир ва таржумачи Гюлбике Омаровайин яратмиш апIбариз бахш дапIнайиб хьибди.
Гъвандикк гъулан вари Табасарандиз машгьур Ханмягьмадов Гьяжи-Кьуттайин тухмиан вуйи Агъамягьмаддин аьхю хизандиан вуйи Гюлбика Уьмарова чан багъри гъулаъ кьялан мектеб ккудубкIбан кьяляхъ, хьуд йисандин арайиъ чан дада Гъизбичийихъди ва гъулан шубар-швушварихъди халачйирра дурхну, хъасин табасаран дишагьлийирикан сарпир вуди Москвайиъ М. Горькийдин ччвурнахъ хъайи Литературайин институтдик урхуз кучIвнийи. Ихь гьюкуматдиъ дициб жюрейин институт тек саб гьадму ву. Думу хъуркьувалариинди ккудубкIу жигьил шаири чан зегьметнан рякъ, багъри ругариина дуфну, Дагъучпедгиздиъ лихбалан ккебгъру.
Гъийин ихь литературайин сяргьятар айибтIан яркьу ва мюгькам апIувалик чан хусуси пай киврайи, заан дережайин хъуркьувалар айи ва табасаран дишагьлийирин арайиъ сарпир вуди яратмиш апIбарин профессиональный образование гъадабгъу шаир Гюлбика Уьмаровайи ихь багъри литературайин ччивар чан гьевескар зегьметниинди гужал апIура. Урус ва харижи литературйирин классикарин эсерарра ихь чIалназ илтIикIу Гюлбика Уьмаровайин яратмиш апIбарин шил хъапIуб бицIидариз бахш вуди чапдиан удучIвкьан китабарин кьадар кIваин апIбиинди ккебгъдихьа:
«Кьюжли гьярфар», «Лику зимз», «Ихь чIал аьгъю диф», «Уву паччагь, узу бика», «Сесерин гьюжат», «Телизенг», «ЧIалнан сесер», «Ухьуз ихь чIал ккундухьуз», «Табасаран бицIидар, вучва узуз ккунидар», «Кьунацйир», «Шиърарин азбука». Шаирин чIалнан устадвал гьацира дугъу табасаран чIалназ таржума дапIнайи А.С. Пушкиндин «ГъачIи бикайиканна ургур пягьливникан махъв», «Балугъчийикан ва балугъикан махъв», Льюис Кэрролллин «Алиса аьламатнан вилаятдиъ» ва А. Сент-Экзюперийин «БицIи паччагь» - гьаму бицIидариз вуйи эсерарира субут апIура.
БицIидар фикриъ ади гъидикIу гьаму кьадар китабари, дугъриданна, эсерар урхрукьандарин бабан чIалнахьна айи ккунивал имбубсан артухъ апIуру. Чан эсерарихъди сабси, ихь литературайиъ чпин хусуси шил ва хатI гъибту ихь жара шаирарра кIваин апIури, тербияйикан ва аькьвликан сюгьбатар гъахури, гьаз аьгъя Хив ва Табасаран районарин мектебариъ урхурайикьан баяр-шубарихъди гъахру мяракйириъ Гюлбика Уьмарова фукьан иштирак гъахьир вуш. Саб гафниинди, шаир Гюлбикайин «БицIидарин вилаятдиз» бахш вуйи эсерариъ багъри юрднан успагьиваликан, хулар-гъулариъ атIагну шлу мани сюгьбатарикан, бицIидарин тербияйикан, баяр-шубарин надинж, интIи гьяракатарикан ва ничхрарин мукьмарин ширинваликанра кмиди аьхю устадвалиинди кIура. Гьамкьан уччвуб ва шаду дюн`я гьарсар бицIириз шиърариинди бахш апIуз удукьру шаириз яраб фукьан гьюрмат айкIан!
Гьамци ихь мектебариъси, Дагъустандин вузариъра урхурайикьан дагълу миллетарин баяр-шубарихъдира, гьар удубчIву цIийи китабдиз багъш вуйи презентацйириъ, чав апIурайи гьевескар пишейикан ва ихь дагълу халкьарин арайиъ чарасуз дубхьну ккуни дустваликан, инсанваликан ачухъди улхуб шаир Гюлбикайи чан гардандиъ айи фарзси гьисаб дапIна. Ккуни мяракайиъра, кIул`инди гъабхру сюгьбатнаъра дабтIну гаф апIуз аьгъю, зарафатар ккуни, дугъри юкIв айи, уьмрин рякъ гьарган ригъдин нурари мани апIури шулдаршра, чан пашман дакьикьйир кIваъ жин дапIну лицуз удукьру дагълу дишагьлийин наслариз вуйи эсерар нумунади гъузди.
Чан кIваз хуш вуйи кеспнаъ шаириз хусуси хъуркьувалар хайлиндар а. Гьадму гьисабнаан аьхюдариз вуйи «Марцци кIваан» ва «Шиърар» кIулар тувнайи кьюб китаб (урус ва ихь чIалариинди), «Шиърарин ярквраъ», «ГьацIишварин астар» (кьюбсан китаб ихь ва урус чIалариинди), «Шиърарин халачи», «ЧIалнан ядигар» кIуру чапдиан удучIвнайи китабар кIваин апIуз шулу. Хъа шаир-таржумачийи ихь чIалназ илтIикIу ва 2018-пи йисан чапдиан удучIву А.С.Пушкиндин «Евгений Онегин» ва Р.Гьямзатовдин «Йиз Дагъустан» кIуру чIатху эсерар литературайин критикари, урхбиин юкIв алидари зурба хушниинди кьабул гъапIнийи.
Г. Омаровайи юбилейиз чапдиан адабгъу «Шюшесиб манзил» китабди, машгьур урус шаирар вуйи Лермантовдин, Цветаевайин, Ахматовайин, Бродскийин ва хайлин жара гафнан устадарин шаири ихь чIалназ илтIикIнайи эсерари табасаран литературайиъ чпин хусуси йишв дибисна.
Дугъриданна шаир Гюлбикайи, Москвайиъ институт ккудубкIну, дагълу уьлкейиз гъафири, чан хусуси шил айи яратмишарин рякъ кIваантIан зегьмет зигбалан ккебгъру. Думу вахтари ихь гьюкуматдин сиясатдиъ гъахьикьан дигиш`валари, уьмрин цирклариъ гъягъюри гъахьикьан гьяракатари уьлкейин халкьарин дуланажагъдиз тясир дарапIди имдайи. Вушра, чан машгьур тухмин лайикьлу ччвурариинди дамагъ апIру ва халачйир урхбаъ зегьмет зигури вердиш гъахьи Гюлбика Уьмаровайи, уьмрариъ алахьури гъахьи къурхуллуваларизра фикир тутруври, аьхю аьшкьниинди нубатнан «ЧIалнан ядигар» (2016 йис) китаб, машгьур аьлим, филологияйин илмарин доктор, профессор Бейдуллагь Ханмягьмадовдин рюгьяриз багъш вуйиб, Р. Гьямзатовдин ччвурнахъ хъайи премияйиинди лишанлура гъапIнийи.
«ЧIал аьгъюриз» кIул тувнайи китаб Гюлбика Уьмаровайи чан тухмин ччиварикан, инсандин эдебнакан, зигьимлу ва намуслу хизанар-кюлфетарин дилаварваликан, гъуландаринна майлар-мадатарин яшайишдикан, гьюрматлу Гьяжи-Кьуттайин инсанваликан ва дугъу касибариз хил гьачIабккуваликанра ву. Гьадму читин вахтари кьюб-шубуб ражари Меккайиз фици ликри гъушнуш, мелзналан мелзниина гъягъюри гъахьикьан ва Гьяжи-Кьутта чав гъяркъю-аьгъю ксарин мани ихтилатарианра китабдихъди таниш гъахьидарин эдеблу юкIвариъ ислам диндин рякъ марцциди гъибтра.
Шаир ва таржумачи Гюлбика Уьмаровайи ихь чIалназ илтIибкIнайи берекетнан, эдеблувалин ва гьарсариз яракар шлу китабра гъи-закур ихь хиларигъна гъюбкан миж ктадабтIди, ухьу дугъаз жандин сагъ`вал, артухъ-артухъ шад хабрарихъди чан яратмишариъ ягъурлу рякъ ва хъана заан хъуркьувалар ккун апIурхьа.
Пуз ккундузузки, чан уьмрин гьевескарвалин рякъ жвуваз Аллагьу Тааьлайи тувнайи кьисматнан пайси ккун дапIнайирихьантIан гьамкьан успагьивалиинди «Гафарикан ширин, ккуни, Халачиси дубхнайи чIал...» бикIуз удукьурдар! Мидихъди сабси шаир Гюлбика Уьмаровайин гъийиан закуриз миж киврайи хъугъ`валиан дугъан эсерари ихь гъюзимбу насларин юкIвариъ чпиз йишв ктабгъиди.
ш.з. Дашдемиров РАН-дин ДФИЦ-дин чIаларин, литературайин ва искусствойин институтдин илимдин гъуллугъчи
