Мишан, йиз дада

Харжибдикан фикир дарапlди яшамиш шулайи вахтна духтрари диву диагнозди ва багъри велед цlиб вахтналан йикlуз мумкин вуйиваликан кlулиз гъюрайи фикрари дадайин ва адашдин кlваъ бицlирин уьмрихъан хажалат ва гучl ипру.

Рак сагъ апlуз даршлу гъагъи уьзур ву, ва духтрари фукьан ухди думу уьзур ашкар гъапlиш, гьадмукьан сагъ апlуз мумкинваларра агуз шулу. Гьаддихъди сабси, му уьзрихъди вуйи женгнуаъ, духтраринси, вари хизандинра кюмек лазим шулу.

Аьзарлу касдин уьмур уьбхбан бадали, сагъ апIру процедурйир, гьяракатар лазим вуйи ва марццишин айи шартlарихъди тямин дапIну ккунду, духтрарин гьаргандин гюзчивал, багьалу дармнар, бедендиз чlуру тясир апlру, хъа дидихъди сабси чlуру тясир тувувалихъди женг гъабхру медицинайин жюрбежюр процедурйир, дармнар лазим ву.

«Гизаф кьадар дармнар ишлетмиш апlру химиотерапияйин сабпи пай учу реанимацияйиъ гъубхунча, гьаз гъапиш дармнарин кьувватну бебендиъ жара хатIалу уьзрарра арайиз гъюз хъюгъну. Бицlир закуриз чlивиди гъузруш-гъузурдаш учуз аьгъдайчуз, гьар вахтна кlвак хажалат кади шуйча», - кlура думу йигъар кlваин апlури Ева Поповайин дада Светланайи. Дугъан шуран кьюд йис тамам гъабхьиган, духтрари ифдин рак (острый миелобластный лейкоз) ву дупну, диагноз дивнийи.

«Хъа учу реанимацияйиан лап мюгькамди марццишин уьбхюрайи хулаз адаънийи. Узу машниин али йиз маска гьар кьюб сяаьтнак дигиш апlури шуйза, хъа учу айи халра, вахт ккабхъубкьан, жибкlури шуйи. Раккин хъябкьну гьадму хулаъ тlаънайи учуз, йисандин фаслар фици дигиш шулуш, унчlв`антlан рябкъюрдайчуз», - ктибтура Светланайи.

Урусатдиъ рягьимлувалин чlатху тешкилатарикан саб вуйи Урусатдин кюмек тувру фондну, Ева сагъ апlбан бадали, саб миллионна гьацl манат уч гъапlнийи. Духтрари дугъан кlурбин маълин операция ужуб натижа ади гъапlнийи.

Магьа сарун уьмур аьдатиди ахмиш хьуз хъюгъну, вушра Светланайи рак «гъагъи женгси» кlваин апlура, онкологияйиккан ккудучlдарихьан аьдати инсанарихьанси аьлхъюз шулдар, кlура дугъу.

«Ева иццурайи вахтна, узу гьарган рак уьзриан сагъ гъахьидарикан вуйи ихтилатар агури шуйза, узуз дурар чарасуз лазим вуйиз. Думу читин вахтна дадайиз кlван гьевес, умуд, шлин-вуш тажруба лазим ву. Думуган велед сагъ хьувалин ихтилатар узуз гъидихъундайзуз. Гъит йиз ихтилатнакан варидариз хабар ибшри-учу ракдин уьзриин гъалиб гъахьунча!»- гъапну дугъу Русфонднан мухбирихъди гъубху сюгьбатнаъ.

Росстатдин улупбариинди, 2018-пи йисан Урусатдин медицинайин идарйириъ онкологияйин уьзрариан аьзарлу духьнайи 26900 бицlир айи. РФ-йин Минздравдин бицlидарин аьхюну гематолог Александр Румянцевди къайд гъапlганси, Урусатдин духтрарихьан l8 йис яш дубхьну адру, рак уьзриан аьзарлу гъахьи 80% бицlидар сагъ апlуз шулу.

Бицlирик му чlуру ва гъагъи уьзур киву гьарсаб хизандин яшайиш кlан`ан кlулиз дигиш шулу. Вари кьувватар ва дакьатар веледдин кьисмат бадали гъабхурайи женгназ харж апIуру. Хъа думу женг йисариинди давам шлуб ву.

Гьаму гъагъи женгнаъ аьзарлу веледдин адашдизна дадайизра кюмек лазим шлу дюшюшар гизаф а. Хажалатну ва чlуру фикрари гьялсуз духьнайи абйир-бабариз психологдин консультация, багахьлуйирин гьюрмат лазим шулу.

Духтрари шуран кlулин маълин юкьубпи дережайиз дуфнайи рак ашкар гъапlиган, Гулим Медетдин хьуд йистlан дайи. Думу жюре уьзур ашкар гъабхьидарикан 20%-тlан чlивиди гъузри шулдар.

«Сабпиб - мюгьтал-гъах хьувал. Фици? Гьапlуз йиз велед? Духтрари шуран кlулин кlьюб лап гъагъи операцйир гъапlнийи. Кlван хажалатнакан гафариинди ктибтуз шулдар. Интернетдиъ айи макьалйир урхруган, хъана артухъ гучl шулу. Хъа багахьлуйирин терефнаан айи гьюрматназ, психологарин ккаарцру гафари ва духтрарик умуд кади хьували инсандиз кьувват тувру. Мушваъ вартIан асас ва лазим вуйиб жвуваз дюзи суал тувуб ву: му имтигьян гьапlуз тувнайиб вуйикIан? Ухьу артухъси кьувватлу ва чиб-чпихьна багахь хьуз», - ктибтура Казахстандин «Информбюро» изданиейиз шуран дада Алия Сапуановайи.

Гулим сагъ апlури дюз сад йис гъабхьи. Риш больницайиан деетбан кьяляхъ Алияйиз медицинайин идарайиъ социалин гъуллугъчиди ляхин апlбан теклиф дивнийи. Веледдин ракдин уьзрихъди женг гъубху дугъхьан, гьадму жюре хажалатнаъ ахънайидариз кюмек апlуз шулу.

Алияйи ктибтура: вари абйир-бабарихьан чпин веледдин диагноз сабси, саб гьялниинди кьабул апlуз шлуб дар - садар хажалатну ккагъру, хъа тмундарин сабур дубгру.

«Узура шагьид вуди, гьамциб дюшюш гъабхьнийи: духтри аьзарлу бицlирин дадайиз, узу яв гъавриъ аза, гъапиган, дишагьли: «Яв велед гьамци аьзарлу гъахьундарав, уву йиз гъавриъ хьуз», - кlури, чlигъар апlуз хъюгънийи. Хъа узхьан абйир-бабар гъаврикк ккауз шулзухьан, уз`ин алабхъу хажалатнакан ктибтурза, уьмрикан умуд ктабтlуз гъитударза», - кIура Алия Сапуановайи.

Онкологияйин чlуру уьзур ашкар гъабхьи бицlидарин абйир-бабариз кюмек лазим ву. Дурари кми-кмиди, чпин веледдинсиб уьзур ашкар дубхьну, хъа сагъ гъахьи бицlидар агури шулу. БицIидарин абйир-бабарин улупбариинди, хъуркьувалиинди уьзур ккабгъу дюшюшариъ, духтрариканси, сагъ хьувал бицlирин хъугъваликанра асиллу шула. Уьзриин гъалиб хьуз кlваантlан ният айидар ухди сагъ хьуз хъюгъру.

______________

Урусатдин Минздравдин улупбариинди, 2019-пи йисан ихь улькейиъ онкологияйин уьзур кайи 640 агъзурна 400 кас айи. Думу2018-пи йисантlан 15 агъзур аьзарлуйин артухъ ву. Духтрарин улупбариинди, му кьадар аьзарлуйир артухъ хьувал кайи уьзур ашкар апlбан ляхин заан ерийиз гъюрайивалихъди аьлакьалу ву.

Урусатдин регионарикан варитlан гизаф онкологияйиан аьзарлуйирин кьадар гизаф вуйи сабпи хьуб регион Архангельскдин, Брянскдин, Сахалиндин, Пензайин ва Орелдин областар ву. Хъа онкологияйин уьзрар варитlан цlибди айи регионарин дахилнаъ кьибла ва кафари регионар- Дагъустан, Чечен Республика, Ингушетия, Чукотка, ЯНАО а.

Дупну ккундуки, аьзарлуйир цlиб айи регионарин бязи агьалйир Минздравдин ва статистикайин думу улупбарихъ хъугърадар. Гьадрарин арайиъ дагъустанлуйирра а. Республикайин агьалйири онкологияйин уьзрар кади, сагъ апlбан бадали чпин багахьлуйир Урусатдин жара регионариз гъягъюрайиваликан ктибтури шулу. Гизафси дагъустанлуйир Ростов-на-Дону, Астрахань, Санкт-Петербург шагьрариз гъягъюри шулу. Белки гьаддиз Дагъустан онкологияйин варитlан цlибди аьзарлуйир айи регионарин сиягьнаъ абхънушул? Дагъустанлуйири чпин уьзрар жвуван республикайиъ сагъ апlурадар.

РОБЕРТ КЪУРБАНОВ