Табасаран чIал: заманайи улихь диврайи месэлйир

Табасаран чIал: заманайи улихь диврайи месэлйир

Ихь табасаран халкь чан дерин тарих, маракьлу ирс, девлетлу чIал ва хусуси меденият айи Кавказдин ерли халкьарикан саб ву. Ихь халкьдин арайиан жюрэтлу ва дирбаш инсанар цIиб удучIвундар.

Ихь миллетдин игит, эскер ва шаир Кьалухъ Мирза; Зюрдягъ гъул`ан вуйи аьлимар Гьясан ибн Рабадан ва дугъан бай Гьяжи-Мягьямад. Дурари сабпи ражну вуди табасаран чIалниинди урхуб-бикIуб ккебгъну (аджамдиинди); ЧIир`ан свуйи Абас Къули Агъа Бакихановди 200 йис мидиз улихьна, дегьзаманайихъан ккебгъну ХIХ-ин аьсрин эвеларизкьан вуйи, «Табасарандин тарих» кIуру чIатху китаб гъибикIну; Темирхан Шалбузовди гьамусдин табасаран алфавит ва ихь чIал`инди сабпи учебников дюзмиш гъапIну.

Мушваъ гьацира аьхю аьшкьниинди ДГУ-йиъ ва ДНЦ-йиъ узухъди сатIиди лихури гъахьи профессорар ва илимдин докторар Бейдуллагь Гьяжи-Къурбанович Ханмягьмадов ва Къази Керимович Къурбанов кIваин апIуз ккундузуз. Ухьу гъира ихь адлу аьлимариинди дамах апIурахьа. Табасаран чIалнан месэлйирин зиин Загьир Мирзабекович ва Велибек Мирзабекович Загьировар, Аьшуряли Гьяжибалаевич Аьдилов, Сабрина Ханялиевна Шихялиева, Марина Аюбовна Гьясанова ва гь.ж. бегьерлуди лихура. Табасаран халкьдин тарихдиъ ихь ругариин дявйир-аьзиятарра, халкьдин рюгьнан гъалибваларра цIиб гъахьундар. Вари читинвалариан лайикьлуди удучIвну, варжар-агъзрар йисарин арайиъ багъри халкьдин ирсна бабан чIал дюуьбхну, ихь абйириан дурар ухь`ина аманат апIуз удукьну. Хъа гъидин заманайиъ, гьяйифки, ихь миллетвалин рюгьнан аьшкь, бабан чIал зяиф хьуз хъюгъна, жвуван тарих гьархру шартIарра кмиди арайиз гъюра. Мициб аьгьвалатнан асас себебар гьамрар ву:

1. Ихь гьюкуматдин сиясат (политика). Ихь мектебариъ дарсар урус чIалн`инди гъахуз хъюгъган ккебгъну, гъидин заманайиъ миллетвалин лишнар зяйиф апIурайи телевидение, иллагьки ихь халкьдиз хас дару культура, ихь ужагъариъ адабкували чIал зяйиф хьпаз аьхю тясир тувра. Урусатдиъ 180-ихьна айи милли чIаларикан 136 зяиф шула, хъа 49 чIал зат амдарди дургру гьялнаъ а. Ихь милли телевидениейиъ бабан чIалнан передачйириз гьяфтайиъ саб сяаьткьан тамамди тутрувди, вари имбу эфир урус чIал`инди абцIнайиб Урусатдин субъектарик саб ихь ДагъустантIан даршул.

2. Мектебариъ, колледжариъ, вузариъ бабан чIал кивуб лап зяиф дапIна. Гьяфтайиъ саб сяаьт чIалнан ва саб сяаьт литературайин дарсартIан гъидритуб – му ихь дагълу халкьарин рюгьнаъ аьрхувал вуди гьисаб апIураза. Йиз фикриан, мициб рихшантвал ухьу кьабул апIури гъибтну ккундар. Чечняйиъ, Ингушетияйиъ, Татарстандиъ, Башкирияйиъ, Якутияйиъ, Чувашияйиъ бабан чIал уьбхюб варимиллетдин рюгьнан буржи ва намус вуди дебккна, хъа ихь Дагъустандиъ дагълу чIаларин пис гьялнан гъайгъушнаъ айидар лап цIибдитIан адар, гьадрарра чпин хлиъ дакьатар адру интеллигенция ву.

3. Гъуларин читинвалари, ихь халкьдин мяишат зяиф хьували, ляхин кар адрували чIалназ чIуруди тясир апIура. Ихь арайиан удучIвурайи кесп-ляхнарихъди, ишлетмиш апIури гъахьи ва гьамус арайиан гъудургу вая дурграйи алатарихъди сабси ихь чIалнаан саб хайлин дурар улупурайи гафар, терминарра дургра.

4. Шагьрариз удучIвну душну, жара миллетарихъди гъидикьувал - урбанизация; Ляхниъра, урхбаъра, кючейиъра урус чIал апIури, хал-хизандиъра бабан чIал апIуб кьит шула.

5. Ихь миллетди чав бабан чIалназ кьимат туври амдрувал вартIан зарар айи ляхин ву. ЧIал апIрударин кьадартIан, чIалнан статус, чIал халкьдиз лазим вуйивал зиина ву. Ихь чIалнан статус гьюкуматдин чIал вушра, думу либхувал ихь халкьдин саб хайлин терефариъ асуллагь адар: делопроизводствойиъ, юридический документация гъабхбаъ, илимдин цирклиъкьан табасаран чIал либхурадар. Вари Урусатдиъ урус чIал ктарди, анжагъ татар, башкир ва якут – гьаму шубуб чIал`индитIан мектебдин вари дарсар кивуз мумкинвал адар. Имбу чIаларин лексикара, терминологияра, чIалнан стиларра гьадмукьан зяиф духьна.

6. Бабан чIал уьбхюз удукьурайивалин вартIан асас ва мяналу лишан абйир-бабари чпин веледар-хутларихьна бабан чIал тамамди рубкьурайивал ву. Хъа удукьурадаш, му вартIан хатIалу, зарар айи лишанра ву. Хъа ихь табасаран чIалнан аьгьвалат фициб ву? Лап чIуруб! 2010-пи йисандин переписдиинди, 24 агъзур табасаранариз асиллагь бабан чIал аьгъдар. Вари табасаранарин гьацI пай веледаризра бабан чIал асиллагь аьгъдар. 90% аьхю классариъ урхурайидар бабан чIалниинди урхуббикIбахьан гьадахъна. Гьамци ихь абйириз аьгъю кьадар чIал ухьуз аьгъдархьуз, хъа ухьуз аьгъюбра ихь веледарихьна тувуз шуладар. Хъа дурари чпин веледарихьна фу рубкьидихъа?! Гьяйиф, саб наслиан тмуну наслиз чIал гьамци зяиф шула, ва аьвалат мици гъубзиш, сабсана наслин кьяляхъ чIал асиллагь амдарди дубгуб мумкин ву.

7. Ухьхьан дебккуз даршлу глобализациякан, телефнар – гаджетарикан сарун улхудархьа. Мурарин чIуру тясирлувал хъана писуб ву. Гъидин глобализацияйин заманайиъ чIал либхури гъубзбан бадали, думу чIалниинди улхурайидарин кьадар чарасуз 1 миллионтIан артухъ вуди ккунду. Хъа дицдар чIалар дюн`яйиъ 250- тIан адар. БицIир мектебдиз гъягъюз хъюгъхъанмина, бицIирин кIулиъ убчIврайибкьан вари мялуматар: китабариан, телефнариан, телевизориан – вари урус чIалниинди ву. Гьадди бабан чIал, бицIидарихьанси, аьхюдарихьанра ярхла апIура. Гъийин цифровой технологйирин заманайиъ гъирагъдилан аьхю миллетарин ихь чIал`ина вуйи тясир рюгьнан чапхунчивализ барабар апIуз шулу.

ЧIал чIивиди гъубзбан ва артмиш хьпан бадали, жюрбежюр вазифйир гъахури, думу яркьуди ишлетмиш апIури ккунду, халкьдин мелзниинра, кьалмиинра гизаф либхури гъибтну ккунду. Штун кIулар уркъиш, гъярар-нирариъ шид хьибдар, хъа чIал гъудубгу халкьра шид хътру рягъник мисал ву. Гьаддиз чIал уьбхбан бадали, штун кIуларихъан – ихь гъуларин мяишатдихъан - хъюгъну ккунду.

ЧIал уьбхбан бадали

1. Гъулна хизан чIалнан макан ву. Ихь гъулариъ, жюрбежюр программйириъ иштирак шули, яшайишдин ужудар шартIар яратмиш дапIну ккунду. Миллет сабишв`ин алиган, чIалра, аьдатарра гьадрахди гъитуз мумкинвалар артухъ шулу.

2. Ихь районариъ ерли бюджетдин терефнаан 5-пи классдихъан хъюгъну, бабан чIалназ саб сяаьт иливна. Бабан чIалнанна литературайин дарсарин кьадар 5-6 сяаьткьан зиина дапIну ккунду.

3. Ихь бицIидари, жигьилари бабан чIал апIурашра, гизафдарин лексикон лап зяифуб ву. Бязидарихьан гафарна кIул`инди сесер дюзди пузкьан шуладар. Хъа закур артухътIан беш-бетер хьидар. Гьаддиз чIалнан устадвал кайи яшлу агьалйирин ва жа-жара диалектарнугъатарин вакиларин кюмекниинди, табасаран чIалнан фонотека дюзмиш дапIну ккунду. Думу фонотекайин материалар шагьрустанарихьан бабан чIал дубгъбаъра, мялимарихьан чпин дарсариъра ишлетмиш апIуз хьибди.

4. Ихь шагьрариъ «элгьет йигъандин мектебарин» ва он-лайн дарсарин программйир дюзмиш дапIну, аьшкь айидариз вардариз таб. чIална литературайин дарсар кивбан ляхин худнаъ ипну ккунду.

5. Ихь варихалкьдин общий собраниейин терефнаан табасаран алфавитдиз ГГ, ДЖ, ЖВ, ШВ, ЧВ, ЧЧВ,ЧIВ гьярфар дахил апIбан ихтияж`вал улупури, РД-йин гьюкуматдин Орфографияйин комиссияйиз илтIикIуб лазим ву. Ватандинна веледдин кьимат айиб дар, кIура. Хъа жвуван Ватан ккебгърайиб ву бабан чIалналан, багъри ругарилан. Адми гъядлан адрахъди, гъяд рас гъапIундар, кIури шулу. Хъа, аьзиз ватанагьлийир, ухьуз айиб саб чIал - думура гъядлан абхъиш, дидихъди имбударра ахьну, заманайин селлери гъядра кмиди гъабхидаринхъа?!

Гьаму ухьу ктуху месэлйир гьял апIуз читиндира ву, рягьятдира. Эгер аьгьвалат айибси гъубзиш, читинди хьиди. Хъа жвуван халкьдихъ юкIв убгурайи, табасаран вуза кIуру гьисс ади дамах апIурайи гьарсар кас: ихь интеллигенция, простой халкь, жигьилар, студентар, иллагьки ихь халкьдин улихь-кIулихь хьайи главйирна, депутатар - вари сатIи духьну, ихь халкьдин ирс, рюгь ва чIал уьбхбан месэлйириин аьшкьламиш гъахьиш, му месэлйир гьял апIуз удукьур пну, умуд кивдихьа. Гьюрматлу ватанагьлийир! Ихь гьюкуматдин чIалариз, милли медениятдиз туврайи фикирна дакьатар лап зяифди хьпаз лигну, ихь халкьдин ирс ва чIал дюуьбхну, думу ихь наслариз гъибтбан бадали, ухьу жара чарйир-мумкинваларра дагну ккунду.

Гьамци ихь инициативный ватанагьлийирин аьшкьниинди, бабан чIал уьбхюз метлеб ади, «ТАБАСАРАН» кIуру фонд яратмиш дапIна. Сентябрин 12-диъ кIули гъубшу вари табасаран халкьдин серенжемдиъ «Табасаран» фондди сабпи гамар алдагъну. Фонддин дакьатариинди, программайиъ улупнайиси, бабан чIал яркьу ва артмиш апIбан жюрбежюр конкурсар, талитнан ляхнар, олимпиадйир ва жара серенжемар гъахиди. Гьелбетда, му фонддиз ихь вари халкьдин терефнаан, гъуллугъчйиринна дилавар ксарин терефнаан фикир лазим ву. Ихь бабан чIал уьбхбан гъуллугънаъ ва гъайгъушнариъ «Табасаран» кIуру фонддиз ягъурлу рякъ ва хъуркьувалар ккун апIурухьа.

Ш.З. ДАШДЕМИРОВ

РАН-ДИН ДФИЦ-ДИН ЧIАЛАРИН, ЛИТЕРАТУРАЙИН ВА ИСКУССТВОЙИН ИНСТИТУТДИН ИЛИМДИН ГЪУЛЛУГЪЧИ