Гьамусдиз наан айва, Жагътигъярин чIвурд?
Гьар ражари табасаран гъулариз гъягъруган, гевюл лап ачухъ шулуйиз. Мушварин гюрчег табиаьт, дагълар-дерйирин сирар, тарихи ядиграр, инсанарин хасиятарра кмиди гьар ражари цIийи ва ужуб терефариан ачухъ шулу.
Хьадан вазариан октябриз дубхнайи нубатнан ражарин командировкайи ццира швумал гъапIундарзу: йиз улихь ихь ата-бабйирин яшайишдин шагьидвал апIурайи ядиграрикан гьамусдиз тарихи илмарин сиягьнаъ адру сабядигарихъди таниш хьуб ачмиш гъабхьнийи. Мидин «тахсиркрар» инсандин ликрикк кадру йишваъ кюгьне вахтарин чIвурд дибихъну, дидин шиклар жямяаьтлугъ дестейиъ ирчу ДГПУ-йин тарихнан факультетдин студент Ханмирза Ханмирзаев, жвуван улариинди думу рябкъюз ккун гъахьи ватанперверарин дестейиз экскурсия тешкил гъапIу меценат, Дагъустандин халкьдин Игит Айваз Рамазанов ва хялар кьабул апIуб, дурар чIвурдахьна хъади гъягъюб чаина гъадабгъу ТинитI гъулан поселениейин глава Хизритдин Саидягьмадов гъахьнийи.
Гьелбетда, Этег мягьялин гъулариз командировкайиз гъягъюз ккайи узура багъри ругариз вафалу ватанперверарин дестейиъди кюгьне чIвурдахъна гъягъюз дишлади разивал тувза.
Ярхи рякъра сабпи лик алдабгъбиинди ккебгъруб шул, ва октябрин хьудди гвачIни ухди ликарик (машиндин чархарик) кучза. Дупну ккундуки, ТинитIна ва дилинтина Хюряхънакьан тазади асфальт улубзнайи рякъюъди, сану юлдши гъапиганси, тIирхури гъягъюз хуш шулу. Хъа ТинтIан зиина узди гьацI рякъюзкьан кьувватлу джипариъди, УАЗикариъди ва Нивайиъди ккудучIвну, дилинтина рякъ-хулкьан аьгъю шули амдру гьарар-рукаригъямина ккудучIвдарин ич улихь жан алибси рябкъюрайи зурба чIвурд убсну дийибгъу.
Жахтигъ гъулан кафари терефнаъ, гъярин зиихъ, гизаф йисари инсандин лик кудрубкIри гъудужвнайикьан гьарар-рукарин арайиъ, ихь халкьдин кюгьне тарихдин шагьидарикан саб вуди, зурба чIвурд сабурниинди дийибгъна. Дербентдиъ Нарын-гъалайихъан ккебгъну, Ургур чвуччвунна сар чуччун гъалайихъна 42 километризкьан тикмиш дапIнайи, гъалайинси ацIу ва ягъал Табасарандин Зурба цалихъди (тарихи илимдин бикIбариъ дидиз «Дагъ-бары» к1ура), сабдихьан тмунубдихьнакьан вуйи аьтрафар гюзчиваликк ккади шлуси йицIдариинди тикмиш дапIнайи мицдар хабардар апIру мудафа чIвурдар душмандихьан уьрхру зурба гъурулуш вуди гъахьнийи. Ажугълу душмнар пис кьаст ади багъри ругариина гъюри гъахьи вахтари, йигъ-йишв дарпиди, садари тмундар гьюдюхюри, чIвурдан гъваълан ва цалиъ гъитнайи бицIи унчIварстар урхъариан улариз рякърукьан аьтрафар гюзчиваликк уьрхюри гъахьнийи. Душмнин кьушум багахь шули гъябкъимитIла, гъулан жямяаьт ва гъунши гъулар хабардар апIбан бадали, чIвурдан гъваин цIа кчIигуйи. Йишвну цIа, йигъну кум гъябкъю гъунши чIвурдариинра, сабдихьан тмунубдихьна чIуру хабар рубкьру гьамцдар цIийир кчIигури, вари халкь ликриин апIуйи.
Жагътигъярин гьамусдин таза наслиз чпин ккадабхъу гъулахъ мициб чIвурд хъайиб аьгъюдикьан гъабхьундар. Гьаз гъапиш, сифтейиан КIару ярквракк ерлемиш духьнади, кьяляхъна дюзенариз кудучIвну, гьамус ккадахьнайи гъуларси, 1966- пи йисан жилар гъутIччвхъан ТинитIна ва Бургьанкентдиз кюч духьнайи жахтигъяри чпин багъри ругариин лик илиливри, магьа тамам 60-70 йис шула. Му вахтнан арайиъ багъри юрдарин тарихдиан, дидин географияйиан мектебариъ чпиз аьгъювалар тутруву жигьил наслар арайиз гъафну. Мидланна савайи 1930-пи йисан ТинитI гъабхьи хуржнин кьяляхъ, жаллатIвалин атеизм айи вахтари, шибритIариинакьан уьлдюхю жара чIвурдарси ва гьациб кьисматнакк ккабхъу душмандихьан уьрхру Табасарандин Зурба цалси, жагътигъярин гьаму чIвурдра, гъунши гъуларин идарйирин дараматар ва хусуси хулар дивбаз гъванар бадали, уьлдюбхюз хъюгънийи. ТинитIна кюч духьнайи ерли касарин гафариинди, чIвурд уьлдюбхюрайи сар кас заълан исизди ахъуб себеб дубхьну, думу завариан ишара ву кIури, чпин писвал дишлади дибккнийи.
ЧIвурдан канчIарихъан гьарар-кюлеригъянтина зиинади гъилигиган, дидин кIакIар завариз диш духьнади рякъюру. 3 метртIан артухъ диаметрин ва 30 метрихьна ягълишин ади, гергми жюрейиинди тикмиш дапIнайи чIвурдан айитI, жилилан ккебгъну кIакIаризкьан, гъвандин винтовой умбрар ади гъахьнийи.
Гьамусяаьт чIвурд сабуну терефнаан гьадабхъна, хъа сагъди имбу терефнан гъурччву гъванарин чIварчIвли цал ригъдин нурариккра, мархьлин кьяшариккра рачIврачIвар апIури дийибгъна. Чахьна гъюрайи рякъ-хулкьан амдру му ялгъузди дийибгънайи зурба кюгьне чIвурду йиз кIваъ кьюб жюрейин гьиссар уягъ гъапIнийиз: варжар-агъзрар йисари гьялал зегьметниинди уьл ипIури, мина гъафикьан душмнарихьан багъри ругар дюрхну, му гюрчег ватан азадди чпин насларин хилиъ иву абйир-бабариинди - йиз дирбаш табасаран халкьдиинди дамагъ гъапIза; мидихъди сабси, гьяйифки, заманайи ул`ан идипнайисиб гьялнаъ айи му чIвурду гъидин деврин «цивилизацияйин кюкйир» себеб духьну ккадахьу ихь табасаран гъулар ва сакьюдар хизанартIан амдру гъулариъ ичIи шулайи йирси мектебар уларикк ккархьну, юкIв лап сефил гъабхьидиз.
Ав, гъул гъуландари, хъа гъуландар гъулу машгьур апIуру кIурубси, му чIвурдахъна сабхилди гъафи къарихьнакьан касарра, йиздарстар гьиссар ади, чIвурд рас, хъа гъирагъ-бужагъар марцц дапIну, дидихьна махлукьатдиз рякъ ачухъ апIуз ният ади гъафидар вуйи.
«Ханмирза ихь тарихдиз зурба фикир туврайи йигин бай ву. Дугъу чан «Йиз Табасаран» к1уру машнаъ, хъасин ихь «Табасарандин ватанперверар» дестейиъра ккадабхъу Жахтигъ гъулан багахь хьайи кюгьне ч1вурдан шиклар тувнийи. Му шиклар гъяркъю гизафдари, ч1вурд наан айиб ву, фукьан яргълиб ву, ликрикк ккайиб вуйин, рас ап1урхьа, к1ури, дестейиъ дидиз гизаф фикир тувнийи, - кIваин апIура Айваз Рамазановди. - Узу ц1иб мюгьталра гъахьунзу: думу терефнаъ дициб ч1вурд ашул к1ури, фикирра дайиз, гьаз гъапиш ватан уьбхюз тикмиш дап1найи гъалайинубсиб ац1у Табасаран Зурба цал Дербентдин Нарын-гъалайихьан Хючна терефназди гъябгъюрайиб вуйи, хъа му ч1вурд дидхьан лап ярхлади ву. Гьамци дестейин йигин баяр, думу ч1вурд фициб гьялнаъ аш лигбан бадали, йигъ тяйин дап1ну, дидихьна гъягъбанди гъахьнийи».
ЧIвудахъ машнак илтIикIну дийигънайи дестейиъ гъябгъюрайи ич сюгьбат давам апIури, ДГПУ-йин тарихнан факультетдин студент, «Йиз Табасаран» дестейин администратор ва «Табасарандин гъала» китабдин автор Ханмирза Ханмирзаевди чан кIваъ айибра ачухъ гъапIу: «Тарихи ва культурайин ядиграр гьархну даккнибдикан йиз фикир ихь жигьил наслиз жвуван халкьдин тарихдикан мялуматар лап кьитдит1ан адрувалиан гъафнийиз. Жахтигъярин ч1вурд гьацдар ядиграрикан саб ву. Узуз ихь табасаранари жвуван халкьдин тарих гьархну ккундарзуз. Дурари, чпилантина тазади гъюрайи насларра мярифатлу ап1уз, таза наслин гьарсарин бедендин ифдикна к1улин маълик абйир-бабарин ц1адларра кайиб к1ваълан гьадрахуз, ихь абйир-бабарин уьмрин шарт1арикан, дуланажагъдикан, тарихдикан мялуматар айиб вари дюбхну, дурарихьнара рубкьури ккундузуз».
Ав, ватан аьгъдрурикан ватандаш даршул. Хъа ватан ужуди аьгъю апIбан бадали, дидин тарих дериндиан ахтармиш дапIну ккунду. Му ляхниз бахш дапIнайи ахтармишар гизаф ашра, гьадму гьисабнаан ихь ватанагьлийир профессор М.Р. Гьясановдин, профессор Р.И. Сефербековдин ва гь.ж., Урусатдин ва Кавказдин тарихдин илимдиъ, Табасарандин кюгьне вахтаринси, ХVIII-XIX-пи аьсрарин тарихра тамамвалиинди ахтармиш дапIну ккудубкIнадар. Мидихъди сабси Ургур чвуччвунна сар чуччун гъалайихъди, Табасарандин Зурба цалихъди, хабардар апIру ва мудафа чIвурдарихъди аьлакьалу гьядисйириз лайикь вуйи дюзи кьимат тувнадар.
Жахтигъярин чIвурдахьна дуфнайи ва гъюз ккунди даршидарин гизафдарин ният, уьлдюхну ккудукIнайи тарихи ядиграр цIийикIултIан тикмиш апIуз шулдашра, имбударкьан рас дапIну уьрхюб вуйи. Амма му ляхниз, зурба дакьатарси, гьюкуматдин тялукь вуйи органарин терефнаан разивалра, кюмекра ккунду.
Мидин гьякьнаан Мягьячгъалайиан дуфнайи ихь ватанагьли, ДГУ-йин политэкономияйин кафедрайин заведующий, Дагъустан Республикайин Жямяаьтлугъ палатайин член Низами Аскеровди гьамциб мясляаьт тувра: «Ухьу, табасаран халкьдин вакилари, ихь абйир-бабарин яшайишдикан, гъайгъушнарикан шагьидвал ап1урайи тарихи ядиграр уьрхюри гъитну ккунду.
«Табасарандин ватанперверар» дестейин ихь халкьдин тарих хъанара ужуди ахтармиш апIбан ва Жахтигъярин чIвурд, рас дапIну, цIийи алапIбан жягьтлувал кьадар адрукьан мяналуб ву, амма дурариз гьюкмин гъурулушарикан кюмек лазим ву.
Гьаддиз ихь зегьметар-гьяракатарна гьюкмин мумкинвалар сафди сатIи апIуб лазим ву: саб терефнаан - гъуларинна райондин дережайин муниципальный тешкилатар, тмуну терефнаан - тарихи ва культурайин аьхю мяна айи объектар уьрхюз ва рас апIуз ихтирар тувнайи гьюкуматдин специализированный тешкилат – Дагъустан Республикайин Культурайин ирс уьбхру агенство.
«Табасарандин ватанперверар» дестейин гьяракатарна гьюкмин гъурулушарин мумкинвалар сатIиди ишлетмиш апIуз шлу сабсана рякъ улупуз шулу. Ихь республикайиъ «Ерли жягьтлувалар» кIуру программа ляхник кипна. Думу программайиинди ерли жягьтлуваларин ляхнариз жямяаьтлугъ тешкилатари 30% дакьатар харж апIруси гъабхьиш, лазим вуйи дакьатарин имбуну пай - 70% - гьюкуматди чав деебтура. Инанмиш вуза, ватанперверарин ва жямяаьтдин терефнаан ужи тешкил дапIнайи кюмекна албагнайи гьяракатар гъахьиш, ерли гьюкмин органарихьан му месэла рягьятди гьял апIуз шулу», - инанмиш апIура уч духьнайидар Низами Аскеровди.
Ихь абйири, игитрин туртIан, жямяаьтдин гаф гужлиб шул, кIуйи. Абйирин тури, багъри ругарин азадвална аваданвал уьбхюри, чан удукьувалар ва мумкинвалар тарихдиъ улупну. Гьамус жямяаьтдин гафнан гужалвал улупру вахтра дуфна.
«Табасарандин нурар» газатдиан
