Кечмиш духьнайидарин багахьлуйириз текелиф капIуб

Инсан кечмиш гъахьиган, текелиф капIуб суннат ву. Майит накьвдик кивайиз текелиф капIуб хъанара ужи ву. Текелиф шубуд йигъандин арайиъ капIруб ву. Гьаз гъапиш шубуд йигълантина дерд яваш-явашди цIиб хьуз хъюбгъру.

Хъа гьадушвхъантина текелифдиз гъюри, дурариз хъанара кIваин апIувал карагьат ву. Думу шубуд йигъ жвуваз хабар гъабхьиган ва жвув гьадушваъ айиган шула. Хъа эгер хабар гъабхьундарш, гъеебхьхъантина шубуд йигъ гьисаб апIура.

Текелиф капIруган гьамци дупну ккунду:

 أعْظَمَ اللهُ أجْرَكَ وَأحْسَنَ عَزَاءَكَ وَغَفَرَ لِمَيِّتِكَ

«АъзамаЛлагьу ажрака ва агьсана аьзаака ва гъафара лимайитика».

Мяна: «Аллагьу Тааьлайи саваб артухъ апIривуз ва Аллагьди ﷻ ужуб сабур тувривуз, майтинра аьф апIри».

Майтихъ ишузра хай шулу. Гьядисдиъ дупнаки, Пайгъамбар ﷺ чан шуран накьвдихъ хъайиган, дугъан уларилан нивгъар гъушнийи. Жара гьядисдиъ дупнаки, чан дадайин накьвдихъна зиярат гъапIган, Пайгъамбариз ﷺ ишуб гъафнийи, ва дугъахъди хъайидарра гъишнийи. Амма гьарйир апIури, жвуван жандиз хилар йивури ишуб гьярам ву. Гьяйифки, му ляхин ихь вахтна гизаф дишагьлийири апIура. Хъа сар касди, узу кечмиш гъахьиган, гьарйир апIинай, жандиз хилар йивури ишай, кIури васият гъапIиш, кечмиш гъахьиган, думу иршларихъан дугъаз аьзаб тувур. ДумутIанна гъайри, кечмиш духьнайирихъ ишлар апIуз кIури дишагьлийир дитубра гьярам ву ва думу ишлар апIури гъазанмиш гъапIу пулра гьярам ву.

Му ляхнин гьякьнаан Пайгъамбари ﷺ лап учIруди дупна:

«Кечмиш духьнайирихъан аьхю гьарйир апIури ишру дишагьлийи, эгер учв кечмиш хьайиз му ляхнарихъан туба дарапIиш, Гъиямат йигъан дугъ’ин гъиркан (смола) вуйи палат алабхьиди…», яни жегьеннемдин цIигъ ижмиди ургбан бадали. Дишагьлийири чпин чIарар учIюгъюри, жандиз йивури, машариз йивури аьссивал улупуб Шариаьтдиъ ужи дару ляхнарикан гьисаб дапIна ва Аллагьдиз ﷻ аьссивал улупуб ву.

Кечмиш духьнайирик буржар кади гъахьиган…

Инсан кечмиш гъахьибси, эгер дугъак Аллагьу Тааьлайин улихь, ясана инсанарин улихь буржар каш, кечмиш гъахьирин рюгь буржариккан азад хьпан бадали, гьадрар тувуз гьялак духьну ккунду.

Гьядисдиъ дупна: «Сар кас кечмиш гъахьиган, Пайгъамбар ﷺ дугъ’ин гъудган алалапIди дугъужвну, гьятта Абу Кьаттада кIуру касди думу бурж чаина бисайизкьан гагьди».

Му гьядисдин жара риваятдиъ дупна: «Думу асгьябди му касдик кайи кьюб динар бурж чаина гъидисган, Пайгъамбари ﷺ, сарун му кьюб динар бурж ув’ин ву, хъа майит дурарихьан азад ву, дупну, майтиин жаназа гъудган алапIну».

Бурж кади кечмиш хьувал гьамциб ляхин ву, гьюрматлу гъардшар ва чйир. Гьамус гъачай ихь гъийин йигъандин гьялназ лигухьа. Ухьу, инсан кечмиш гъахьиган, фу ляхнар апIуз гьялак шула? Ухьу майтин эйсийиин гъагъ илипбахъ шулахьа. Гьаз гъапиш, думу эйсийи, жямяаьтдиз пай апIуз кIури, мал гъадабгъну ккунду кIура, гизафдари думу малра буржди гъадабгъури шулу. Хъасин ккергъра жвумйир, ягъчIврар, хьцIурна кьюдар, хъа йискьубар - мурар сабкьан Шариаьтдиъ улупнайидар дар. Гьамрар вари эйсийикан гъягъру харжар дарин?! Хъа кечмиш духьну, Аллагьу Тааьлайин улихь дугъужвнайирин буржарикан сарикьан фикир апIурдар. Дугъан ккудушу гъудгнар, ушвар, закат, дарапIу гьяж - мурарикан сарира гьаз фикир апIурдар? Сабпи нубатнаан, гьаму ляхнар тамам дапIну ккунду, хъасин - имбудар. Хъа ухьу зиихъ ктуху йискьбар, жвумйир ва гьацдар жара ляхнар я диндиъ улупнайидар, ясана майтиз манфааьт кайидар дар.

ДумутIанна гъайри, кечмиш гъахьирин васият тамам апIуз гьялак духьну ккунду, эгер думу гьярам, ясана макругь ляхнар адру васият вуш.

Инсан кечмиш гъахьиган, дугъан хулаъ айидариз, ясана кечмиш духьнайирин дустариз майтин машназ мак апIуз хай шулу. Гьаз гъапиш, Уьсман бин Мазуьн кIуру кас кечмиш гъахьиган, Пайгьамбари ﷺ дугъан машназ мак гъапIнийи. Имам Бухарийихьан вуйи гьядисдиъ дупнаки, Абу Бакар асгьябди, Пайгъамбар ﷺ му дюн’яйилан гъушган, дугъан машназ мак гъапIнийи.

Инсан кечмиш гъахьиган, гьадму касдихъан гъудган алапIрудар, дюаь апIрудар артухъ хьпан бадали, думу хабар гизафдариз тувуб ужу ву. Эфиопияйин паччагь Нажаши кечмиш гъахьиган, Пайгъамбари ﷺ варидариз хабар тувнийи ва гьаци дугъхъан жаназа-гъудган гъапIнийи.

Жвуваз мумкинвал аш, майит ужуб кафнигъян гъибиржуб ужи ву. Имам Муслимдихьан вуйи гьядисдиъ дупна: «Фуну касди чан гъардшиин кафан иливуруш, гъит дугъу ужубсиб иливри». Ибн Аьдийихьан вуйи жара гьядисдиъ дупна: «Кечмиш гъахьидариин ужудар кафнар иливай, дугъриданна, кечмиш духьнайидари чиб-чпихьна зиярат апIуру».

Майит гъабхурайиган, зикир урхури вушра, Кьур’ан урхури вушра, ягъал сес апIуб карагьат ву. Гьаз гъапиш, асгьябари дици апIури гъахьундайи, ва дурариз думу ляхин кьабул вуйибра дайи. Майит хьади гъягъруган, гьарури чан аьхирикан фикир апIури, гьаму дюн’яйин фанаваликан фикир апIури духьну ккунду.

Хъа саспидарсана сабдиканра фикир ктарди, ихтилатар апIури, майтин кьяляхъди гъягъюри шулу. Ари гьамци дархьбан бадали, ухьу ихь дин аьгъю дапIну ккунду.

Эгер мусурман ксаринна кяфирарин майтар сатIи духьну, дурарикан фуну майит шлинуб вуш аьгъю апIуз шулдарш, дурар вари дижикIну, кафан иливну, байтуль малиан вуйи пуликан харж дапIну, фаркьат апIуру.

Саламдиз гъафидариз ипIруб гьивбан гьякьнаан

Шариаьтдин фикьгьдин вари китабариъ саламдиз текелифназ дуфнайидариз ипIруб гьивуб карагьат ляхнарикан ву кIури дибикIна. Хъа эгер инсанари чан тяриф хъапIуз, суфра фукьан ужи албагну адайинхъа пуз метлебар ади ипIруб гьивраш, думу ляхин гьярам ляхниз илтIибкIура. Гъуншйириз, мирасариз, багахьлуйириз сабпи йигъари кечмиш духьнайирин хулан эйсйириз ипIруб хьади дуфну, дурариз жандиъ кьувват хьуз ипIуб тувуб, сунна ву.

Гьарйир апIури, ишлар апIури, саламдиъ Аллагьу Тааьлайиз аьссивалар апIру дишагьлийириз ипIруб гьивуб гьярам ву. Эйсйириз имбу саламдиз дуфнайидариз ипIруб гьивбан гьякьнаан аьлимарин арайиъ жюрбежюр фикрар а. Думу ляхин карагьат, ясана гьярам ву кIурайи аьлимари далил вуди Пайгъамбарин ﷺ имам Аьгьмадди Жаририхьан хурайи гьядис улупна.

Жабир ибну Аьбдуллагьди гъапну:

كُنَا نعدُّ اْلإجْتِماعَ إلىَ أهْلِ الْمَيِّتِ, وَصَنِيعَهُمْ الطَّعَامَ بَعْدَ دَفْنِهِ, مِنَ النِّيَاحَةِ

Мяна: «Учу, яни асгьябари, кечмиш духьнайирин хизандихьна уч хьуб ва дурари ипIруб гьязур апIувал инсан фаркьат апIбан кьяляхъ Шариаьтди гьярам дапIнайиб гьисаб апIуйча» (Аьгьмад, Ибн Мажагь).

Му дюшюшариъ гизаф ляхнариз фикир тувну ккунду. Мисалназ, ипIруб гьивру йишвариъ, гъулан айитI фуну касди ужуйи албагбаз гьюжат гъябгъюру ва гьадму гьюжатнаъ касиб касра ахъра. Думу касди чан хизандиъ дициб ляхин гъабхьиган, буржариъ учIвнура, гьаму ляхнар апIуз чалишмиш шулу. Му ляхниз фикир тувай.

ДумутIанна гъайри, гизаф кечмиш гъахьидарин Аллагьу Тааьлайин улихь буржар кади шулу, мисалназ закат тутрувувал, каффарат, фарз гьяж ва гь.ж., ва инсанарин улихь вуйи буржарра кайидар шулу. Гьаму ляхнар гъитну, кечмиш духьнайирин багахьлуйири, мирасари гьаз-вуш жарадарин кьяляхъ гъузурдарча кIури, жара ляхнариин машгъул шулу. Хъа ухьу шариаьтдихъди гъягъюрайин, дарш аьдатарихъди?

Аьлимари ужуб дару ляхнарикан ву гъапибдихьан ухьу ярхла духьну, Пайгъамбарин ﷺ марцци сунна дибисну ккунду.

Кечмиш гъахьирихъан яс уьбхюб

Дада, адаш, гъардаш, чи, веледар ва жара мирасар кечмиш духьнайи дишагьлийиз шубуд йигъантIан артух яснаъ хьуб гьярам ву. Хъа жилир кечмиш гъахьи хпир 4 вазна 10 йигъан яснаъ шулу. «Сагьигь» китабдиъ Имам Бухарийихьан ва Муслимдихьан вуйи гьядис хура:

لاَ يَحِلُّ لامْرَأةٍ تُؤْمِنُ باللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاثٍ إلاَ عَلىَ زَوْجٍ أرْبَعَةَ أشْهُرٍ وَ عَشْرًا

Мяна: Аллагьу Тааьлайихъ ва Гъиямат йигъахъ хъугъу касдиз шубуд йигъантIан артухъ яснаъ хьуз хай шулдар, анжагъ жилирихъантIан, дугъхъан 4 вазна 10 йигъан яснаъ шулу».

Яснаъ хьуз хай шлудар гъапиган, гьадму вахтнан арайиъ дишагьлийиз уткан палат алабхьуз, духйир курзуз, машарикан крмемар ктатуз, гъизил, арс, бриллиантар хъауз ва ккахьуз хай шулдар кIуру гаф ву. Ари гьамрар ва имбу жвув уткан апIру ляхнар жилир кечмиш духьнайи дишагьлийиз 4 вазна 10 йигъандин арайиъ хай шулдар.

Яс уьбхюб анжагъ дишагьлийин жандихьна шулайиб ву, хъа хал-йишвахьна ваъ. Дишагьлийиз кушар журхуз, шибар алдатIуз, жандикан чIарар кдатIуз, яни жвуван марццишназ вуйи ляхнар гъахуз ихтияр а.