Профессор Л.И. Жирков ва дугъан «Табасаран чIал» кIуру монография.
Профессор Л.И. Жирков ва дугъан «Табасаран чIал» кIуру монография.

Швнуд-сад йисандин арайиъ табасаран чIал ахтармиш апIбиин профессор Лев Иванович Жирков лихури гъахьну. 1909-пи йисан МГУ-йин юридический факультет, 1914-пи йисан Ригъ удубчIвру терефнан миллетарин чIаларин институт ва 1917-пи йисан МГУ-йин филологияйин факультет (ригъ удубчIвру терефнан чIалар) ккудукIу аьлим 1921-22-пи йисари Н.Ф. Яковлевдихъди Кавказдиъ экспедицияйин ляхнар гъахури гъахьну. Думуган думу Московайиъ айи лингвистикайин кружокдиъ иштирак шулайи. Хъасин гизаф йисари Л.И. Жирков СССР-ин АН-дин Языкознаниейин институтдиъ лихури гъахьну. Думу гьацира алфавитар унифицировать апIбан ляхнаринра иштиракчи вуди гъахьну, урус чIалнан латинизацияйин проект гьясил гъапIдарикан сар ву.
Табасаран чIал ахтармиш апIбаан вуйи ляхнин натижа вуди, 1948-пи йисан профессор Лев Иванович Жирковдин «Табасаран чIал. Грамматика ва текстар» кIуру монография удубчIвну. Му китабдин гьам теория, гьамсана тажруба жигьатнаан эгьемият лап аьхюб ву, фицики, китабдин Сифте гафнаъ дугъу къайд апIурайиси, дидин мянфяаьтлувал гьаддилан асиллу вуки, думу Кавказ лингвистикайин илмин цIийи гьядисаси, мектебариъ табасаран чIал киврайи мялимариз ва просвещенияйин гъуллугъчйириз чарасуз лазим шлуб ву.
Л.И. Жирковдин китабдин эгьемиятлувал хъанара гьаддиъ аки, дугъу чан монография, табасаран литературайин чIалниин асасламиш духьну, дибикIна, ихь чIалнан асас къайдйир, литературайин нормйир арайиз гъюбан ва артмиш хьпан диб дивра ва думу гегьенш хьпан асас рякъяр улупура. Дугъриданна, табасаран литературайин чIал гележегдиъ уьмуми къайдайихъна хпан бадали, проф. Жирковдин «Табасаран чIалну» аьхю вазифа тамам гъапIну, ва гьамусра думу дикъатниинди фикир тувбаз ва зурба гьюрматназ лайикьлу ву. Чан монографияйиз аьлимди гьацира литературайин табасаран чIалниинди вуйи материалар ишлетмиш апIура: оригинальный ва таржуба дапIнайи художественный эсерар, газатарин материалар ва табасаран мектебариз вуйи учебникариан материалар дахил дапIна.
Монографияйиъ табасаран чIалнан грамматикайин гъурулушдин асас башкъавалар улупури ва дурарин уьмуми анализ апIури, автори дурарикан иллагьки вартIан читин месэлйириз ва грамматикайин хусусивалариз хайлин фикир тувра. Мидихъди сабси автори улихьна гъуху аьлимарин ахтармиш апIбар анализировать апIура. Табасаран чIал ахтармиш апIбарин натижйир Л.И. Жирковди мисалариинди, жюрбежюр схемйириинди, гьадму гьисабнаан - склонениейинна спряжениейин, ва гьацира предметный указателиинди мяналу ва гъулай апIура.
Табасаранариз бабан чIалниинди урхуб-бикIуб яратмиш апIбакан ва дурариз кью-кьюб чIал аьгъя, кIуру гафарикан вуйи Л.И. Жирковдин аннамиш`валари ихь фикир чпиина жалб апIура: «Табасаран чIал саб кьадар вахтна чаинди урхуб-бикIуб адарди гъубзнайи чIаларик кабхъбан асас себеб гьадму гъабхьнуки, аьхюну пай табасаран халкьдиз кьюб чIал аьгъя (кафари терефнаъ – азербайжан чIал, гъибла терефнаъ – лезги чIал), ва думу гъулариъ лезги ва азербайжан чIалариинди мектебар арццишра ярамиш шулу, кIури гъахьну».
Хъа Л.И.Жирковди кIураки, Дагъустандин бязи районариъ дагълу миллетари кью-кьюб чIал апIура кIуру фикрар дюзидар дар, дицдар фактар гьякьикьатдиз тамамди тялукь шуладар. Уччвиди ахтармиш гъапIган, мялум гъабхьнуки, табасаранарик 100% кью-кьюб чIал аьгъюдар анжагъ саб пай гъуларин жили тяфайин агьалйиртIан, яни жямяаьтлугъ ва мяишатдин ляхнариъ иштирак шули, гъунши миллетарихъди аьлакьйириъ айидартIан дайи. Мидиз аьксина вуди, дишагьлийириз ва мектебдиз гъяру яшнаъ айи живанариз анжагъ хизандиъ апIурайи чпин багъри табасаран чIалтIан аьгъдайи.
Автори гьацира бикIураки, табасаран чIалнан диалектар кьюбтIан дар ва литературайин чIал Сувакъ диалектдихьан яманди тафавутлу шулайи НитIрихъ диалектдиин асасламиш дубхьна.
Монографияйиъ фонетикайин гьякьнаан вуйи материалари цIибди йишв бисурашра, Л.И. Жирковди ихь чIалнан ачухъ ва ачухъ дару сесерин анализ апIура. Фонетикайиан вуйи мялуматарин тяриф тувбан бадали, автори китабдин сифтейин машар ишлетмиш дапIна. Хъа китабдин асас йишв чIалнан морфологияйи бисура. Мушваъ Л.И. Жирковди иллагьки дидин хусуси башкъаваларин гьякьнаан дерин мялуматар тувра.
Табасаран грамматикайиан бикIбарикан улхуруш, асас кьаб вуди чан ляхниъ аьлимди ихь чIалнан морфология дибисна, амма морфологияйин хусусиятарикан улхури, дугъу разу грамматикайин формйирин мяна ачухъ апIура ва дурари предложениейиъ гъабхурайи синтаксисдин вазифйирра улупура - гьамрар вари ихь чIалнан материалариинди ва мисалариинди субутра апIура.
Существительнйир автори кьюб семасиологияйин классариз пай апIура: кас улупурайи класс (къанажагълу класс) ва мутмйир-шей`ар - кас дарудар вари - улупурайи класс (къанажагъсуз класс).
Табасаран чIалнан глагол ччвурнан чIалнан паярихьан бегьемди тафавутлу шулайи чIалнан пай вуйиб улупури, предложениейин гъурулушдиъ диди гъахурайи сказуемоейин вазифйирра ачухъ апIура. Гафар дигиш хьпан гъурулушдин башкъавалари табасаран глагол тяйин вуйи кьадарнаъди Дагъустандин имбу чIаларин глаголихьан девлетлу ва гизаф жюрейин формйир айивалиинди тафавутлу шулайиб улупура (с. 109).
Ихь чIал Л.И. Жирковди глаголин вахтарин формйир касаризра дигиш шлу гъурулушдин чIаларик кабхърайибдикан бикIура, касариз дигиш хьпан гъурулуш тамамвалиинди яратмиш дубхьна, кIура. Аммаки табасаран чIалнан спряжение (глагол касаризна кьадарариз дигиш хьувал) аьдати жюрейин индоевропейский спряжениейиз ухшар даруваликанра дупна: кьюбеб кьадарнан формйириъра сабпи ва кьюбпи касариз чпин хусуси аьхирар ади, дейктический ччвурнан ериндин шубубпи касдин форма аьхирарииинди лишанламиш шуладар: узу хура-за, учу хура-ча, ухьу хура-хьа, уву хура-ва, учву хура-чва; амма дугъу хура-0 ва дурари хура-0. Улихьна вуйи аьлимариси Л.И. Жирковдира глаголин кас улупру аффиксариз (-за, -зу, -зуз; -ча, -чу, -чуз; -хьа, -хьу, -хьуз; -ва, -ву, -вуз; -чва, -чву, -чвуз) ччвурнан ериндин табиаьт айивал субут апIура – мид`инди табасаран чIал имбу дагълу чIаларихьан тафавутлу ву. Мидихъди сабси табасаран ччвурнан ериндин гизаф кьадарнан сабпи касдин эксклюзив учу (уву/учву ктарди) ва инклюзиа ухьу (увура/учвура кади) формйир жара шула.
Табасаран чIалнан глаголин гъурулушдиъ аьлимди ччвурнан еринарин аффиксарин кью-кьюб позиция ади хьубра мисалариинди улупура. Яни объект улупурайи сабпи вая кьюбпи касдин аффиксдихъди сабси, гафнан саб вуйи гъурулушдиъ дидин кьяляхъ ляхнин объект улупурайи кьюбпи формантра – кас улупру кьюбпи аффиксра - шлу дюшюшар хура. Дицдар кабсу гъурулуш айи кIул`инди гафар ччвурнан ериндин объект айи инкорпорированный предложенйириз барабар ву. Узу (ляхнин гьяракатчи – субъект действия), уву (шлиина ляхнин натижа улдубчIвураш гьадму - объект действия), гъахуб (гьяракат – глагол) - гъахура-за-ву (тувра-за-вухьна; лигура-за-вуз). Гьамци Жирковди, табасаран чIалнан объектдин спряжение полиперсональный жюрейин объектный спряжение айи чIалариз ухшар ву, кIура: «Ляхин гьашваъ аки, табасаран чIалнаъ гьяракатнан субъектдин кас улупурайи аьхирин кьяляхъ, объектра улупбан бадали, саб-даш-саб падеждинна кьадарнан формайиъди ччвурнан ериндин табиаьт айи сабсана аьхир гъюб мумкин ву (Жирков. «Табасаран чIал», 109). Рябкъюрайиганси, Жирков глаголин формайихъ спряжение улупурайи сабсана (кьюбпи) аьхир хъапIбакан ваъ, хъа глаголин каснан формайик апокопированный ччвурнан ериндин жюрбежюр падеждин формйир карсбакан улхура.
Глаголин хусуси формйирин тяриф туври, чан монографияйиъ аьлимди глаголин морфологияйин гъурулуш анализировать апIбазра хайлин фикир тувра. Глаголин асулиъ дугъу гафнан кьаб ва асас пай вуди ччив жара апIура. Дидихъди сабси гафнан гъурулушдиъ йишван жюрбежюр мянйир туврайи превербар, авторин фикриинди - гафнан улихьтIан ва гафнан кьялаътIан даршлу классный показателар, глаголин асул яркьу апIурайи инкарвалин, гъадагъа апIбан, реверсивный ва редупликационный аффиксар жара апIура – мурар глаголин асул арайиз хубаъ иштирак шулайи паяр – компонентар - ву.
Илим жигьатнаан чав гъуху ахтармиш`валарин бинайиин алди, аьлимди чан монографияйиъ табасаран чIалнан грамматикайикан хъана жара кьиматлу ва заан мянайин мялуматарра тувра.
Ш.З. ДАШДЕМИРОВ
РАН-ДИН ДФИЦ-ДИН ЧIАЛАРИН,
ЛИТЕРАТУРАЙИН ВА ИСКУССТВОЙИН ИНСТИТУТДИН ИЛИМДИН ГЪУЛЛУГЪЧИ