Хив райондиъ диндин аьгьвалатнакан
Хив райондиъ диндин аьгьвалатнакан Хив райондиъ диндин аьгьвалатнакан
Эвел улихь нумрайиъ
Гьаддихъди аьлакьалу сабсана суал: Табасаран райондиъ аьхиримжи вахтари гизаф гъулариъ, инсан фаракьат апруган, улихьган апIруси дюз дар, кIури шулу; улихьган садакьа адабгъури гъахьну, гьамус гизаф гъулариъ, садакьа адабгъуб ихь диндиъ айиб дар, накьварихъна душну, дюаь апIруганра дюаь апIуб лазим дар, кIури шулу. Бязи вахтари тазият айи вахтнара кмиди гъалмагъал арайиз гъюру. Гьацдар дюшюшар алахьури шулин Хив райондиъ?
- Ашуз а, вушра лап цIибдитIан адар. Магьа учвузра гъеебхьуншул, улихьдин имамари садакьа тув кIура, хъа гьамусдиндари садакьа мутуван кIура – мурар фу аьдатар ву, кIури. Имамди сабанра кIурайиб дар, садакьа мутуван кIури. Ихь Кьур`андиъ ва гьядисариъ дупнайиганси, садакьайин гьарсабдин чан дережа айиб ву, ва садакьа тувбан, гьапIну ккундуш, фици дапIну ккундуш, шлиз ва фу кьадарнаъди тувну ккундуш, къайда тяйин дапIна. Хъа гъулариъ гизафси аьдатнаъ абхънайиси апIури шулу. Амма аьдат саб ву, дин саб ву – мурар саб тмунубдихьан жара апIури ккунду. Диндиинди ухьуз Кьур`андиъ фици дибикIнаш ва гьядисариъ фици улупураш, гьаци дапIну ккунду кIура. Хъа аьдатнаъ инсанди чаз фици ккундуш, чан фици дюз гъюраш, гьаци апIура. Магьа гьаму месэлара варитIан сабвал адрударик кабхъра. Диндиъ улупнайиси апIуз гизафдариз ккунди шулдар, гьаз гъапиш закур гъуншди, ярар-дустари, багахьлуйири, инсанари, магьа чан гъакIирихъан саб мал-марччкьан убккуз гъабхьундар, кIури, тягьна йивбахьан гучIури шулу. Ихь пейгъамбарин вахтари гьамциб саб дюшюш гъабхьнийи: сар аьсгьябдин дада кечмиш шулу. Пайгъамбарихьна дуфну, думу аьсгьябди гьерхра: «Дада гъакIнийиз, гьадгъухъанди садакьа тувуз, саб уж`вал апIуз ккундийиз, фици гъапIиш ужи шул?» Пайгъамбарира, жямяаьтдин штухъди вуйи месэла гьял апIин, гъапну. Му касдира, латра ккивну, чпи айи йишваз шид гъизигну. Му шид гизаф вахтари ишлетмиш апIури гъахьнийи. Гьаму гьядисдиан, гъакIириз варитIан ужуб, хайирлу вуйиб фу вуш, ачухъ шула. Ав, дубккну саб мал садакьа гъапIишра, дюз гъюра. Амма гъубкку мал, кипну духьну, дипIну ккудубкIураш, гъизигу шид, ккиву рякъ, ибту гьар-тIул фукьан вахтназ ишлетмиш апIури гъубзраш, думу ляхин гъапIуризра, шлихъанди гъапIуб вуш гьадвазра гьадмукьан гизаф савабра шули гъубзра. Гьаддиз пайгъамбар с.гъ.с.-дира ухьуз, варитIан ужуб садакьа фу вуш, улупну. Имамарира варитIан ужуб садакьа вуди, штуз, рякъюз, мектебдиз, медресейиз, мистаз – яни гизафси ишлетмиш апIурайи йишвариз харж апIуб теклиф апIура. Хъа яшлу имамари, яшлу ксари ипIрубдин садакьа тувбахьна дих апIури шулу. Дициб къайда гьаз гъабхьиб ву гъапиш, думу, учвуз хъанара ужи аьгъяшалчвуз, улихьдин гаш`вал айи вахтари арайиз гъафиб ву. Фицики ипIуз ужуб адрувалиан кIул`инди хизанар-тухмарра кмиди ккадахьури гъахьну. Гьаддиз думугандин аьлимари гьюкум адабгъну, шид зигбан, рякъяр ккивбан думукьан ихтияж`вал адар, хъа гаш`валиан инсанар йихура, гьаддиз шлубкьан саб тики йикк вушра, саб гъабраъ айи хю вушра, садакьади ризкь тувуб хайирлу ву, кIури. Гьаци ризкь тувувал гъира аьдатнаъ абхъну ими. Хъа гъийин гаш`вал амдру, ризкьнан ихтияж`вал амдру заманайиъ ухьу ихь диндиъ эвелиан фици улупнаш, гьаддихьна дуфну ккунду. Гьаддиз вари имамари гъи жямяаьтдиз хайир кайи ва гизаф вахтари ишлетмиш апIури гъубзру, мидихъди сабси фаракьат гъахьи касдизра аьхю ужара шлу садакьа тувбахьна дих апIура.
Учву гьерху кьюб кIуру суал – дюаьйикан. Гьамус арайиз гъюрайи чпиз вари аьгъячуз кIурудари, дюаь апIуз хай шулдар, кIури шулу. Хъа ухьуз их Кьур`андиъра, ихь гьядисариъра дупнахьуз, текелиф капIруган, тазиятдиз дуфну, гъакIирин гунгьарин аьфи апIувал ккун дапIну, дюаьра дапIну ккунду. Ихь аьлимари ва абйир-бабарира гьаци кIура. Тазиятдиин дюаь апIруган, ухьухь гизафси «аль- Фатигья» сура урхура. Думу дюаь урхайиз дуфнайири сабан «Я Аллагь, гьаму дукIнайи касдин гунгьарилан хил алдабгъ, я Аллагь, гьаму касдиз женнет кьисмат апIин, ддупну, Аллагьу Тяаьлайихьан жюрбежюр гьамцдар ккун дапIну, хъасин гьаму гирами сурайин гьюрматнаан йиз дюъйир кьабул апIина, дупну, «аль-Фатигья» сура урхура. Думу сура кьюб пайнакан ибарат ву: ккебгъруган Аллагьу Тяаьлайиз гьямд апIура, кьюбпи пайнаъ Аллагьу Тяаьлайихьан, ухьу дюз рякъ`ин алауб ккун апIура. Ихь аьхю аьлимарира «аль-Фатигья» тазиятдиъ урхузра варитIан ужуб дюаь ву, дупна. Гьаз гъапиш Кьур`андиъ варитIан гъагъ айи, варитIан багьалу ва варитIан дерин мяна айи сура гьадму ву. «Аль-Фатигья»-йин ерина жара сура вушра, пайгъамбариина салават гъурхишра хай шулу, дупна. Амма гьациб десте инсанар аки, иллагьки жигьиларин арайиъ, мидиз инкар шула. Дурари дици гьаз апIура гъапиш, дурарин метлеб варидари апIурайиб дарапIри, дурарихьан фаркьлу шули, мусурмнарин сабвал чIюбгъюб, жямяаьтдин арайиъ гьюжат ипуб ву – думу дурарин чпин метлебар кIулиз адагъуз апIурайи ляхин ву. Уьмумиди гъадагъиш, жямяаьтдин арайиъ дицистан цIибдитIан адар.
- Инсан фаракьат апIру рякъ-раж кIули гъабхруган, иллагьки яшлударин терефнаан суалар ади шулу. Гьаддихьна фици янашмиш шулачва?
- Республикайин муфтиятди тяйин дапIну, гьарсаб райондиъ кечмиш гъахьи инсанар фаракьат апIбан жавабдар гъуллугъчйир а. Гьацир кас Хив райондиъра а. Думу касдин ляхин фу ву гъапиш, вари жямяаьт уч дапIну, эвелиан аьхиризкьан кечмиш гъахьир фици фаракьат дапIну ккундуш, гафарииндиси, чпин улихь уларизра рябкъюри улупура. Дугъу гьацира мидихъди аьлакьалу вари месэлйир ачухъ апIури, дурар гъаврикк ккаъра, арайиз гъафи суалариз жавабарра тувра. Инсанаризра, агъювалар гъадагъру мумкинвалар ачухъ духьну, бицIидарира медресйириъ урхури, йигълан-йигъаз диндикан артухъди аьгъю шула, гьаддиз чпиз имамари кIуруб яшлуйирира кьабул апIури шулу. Дурари жигьиларизра чпихьан шлуси гафнииндира, ляхнииндира кюмек апIура.
- Сабсана гьамциб суал: Саспидари гьамусдин имамари табасаран халкьдин сумчрарин, машкврарин, гъадагъиш, эбелцнан, аьдатар цIийи алаура, дигиш апIура вая батIил апIура кIури, наразивал улупури шулу. Жигьил баяр дуфну, учву дюзди ляхин апIурадарчва, дурар кюгьне языческий аьдатар ву, дурар ккутIну ккунду, кIури, учуз улупури шулу. Гьаддин гьякьнаан фу пуз шулвухьан?
- Сабпиб, ухьу ихь халкь айи аьгьвалатнан гьаммишан гъаври ади ккунду, ухьу сабанра кIваълан гьархну ккундар, ухьу фициф гьюкуматдиъ яшамиш шулаш. Ухьуз ккун гъабхьну кIури, вари месэлйир дин исламдихъди дюз ккабалгуз мумкинвалар адархьуз. Кьюд йис улихьна ихь райондин глава Ярмет Алиметовичра, Казбек Зейнутдиновичра, вари гъуларин имамарра, райондин хъана жара вакиларра сабси Дагъустандин муфтийихьна душнайиган, имбударин арайиъ гьадму месэлайиканра Казбек Зейнудиновичди гьерхнийи. Думуган муфтийи, ихь атабабйири варжар-агъзрар йисариинди фициб культура хъапIри гъахьнуш, узура гьадму культурайихъанди вуза, эгер шариаьтдиз кьатI`и аьксивал адаш. Гьаддихьна учвузра дих апIураза, гъапнийи. Гьаз гъапиш халкьдин культурайи жигьилар тербияламиш апIура, савадлу апIра, жвуван тарихдихъди таниш апIру ва аьхюдарин гьюрмат уьбхюз улупру вазифа гъабхура. Хъа диндиз кьатI`иди аьксивал айибдин сабурлувалиинди гъаври тIаъну ккунду. Вари районариъси, Хив райондиъра диндин просвещениейин отдел ляхник кипна. Думу отдели гьюкуматдин карханйириъ, мектебариъ, жямяаьтдин мажлисариъ аьхю ляхин гъабхура. Душваъ узура иштирак шули, аьлимаризра дих апIури, ихь диндикан, жямяаьтдиз хайирлу ва Аллагьу Тяаьлайи ухькан ккун апIурайи месэлйирин гъаврикк ккаъри шулуча. Гьюкуматдин гъуллугъчйирра, гъаври духьну, диндиз аькси вуйибдихьан яваш-явашди ярхла шула.
- Шябан-гьяжи, уву Хив райондин имамарин советдин председатель вува. Райондиъ швнур имам а, швнуб мист а?
- Хив райондиъ гьамусяаьт, агьалйирра яшамиш шули, ягъчIвур гъул ва гьарсаб гъулаъ мистарра а. Вари гъулариъ, шюкюр Аллагьдиз, имамарра а. Амма вари гъуларин мистариъ жвуми гъудган апIру мумкинвалар адар. Дицдар йишвариъ, жямяаьт цIиб вушра, багахь хьайи гъулариз гъюри, жвуми гъудгниъ иштирак шула.
- БицIидарихъди фициб ляхин гъабхурачва?
- БицIидарихъди гьамусяаьт республикайин муфтиятди тасдикь дапIнайи программайиинди мистариъ хьадан курсар ачмиш дапIнача. Душваъ Кьур`ан урхуз, гъудган апIуз аьгъю апIура, ужуб хасиятнан, тербияйин, эдебнан дарсар тувра. Му бицIидариз вуйи хьадан курсар июндин эвенлиан башламиш дапIну, августдиз кьяларизкьан гъахурача. Вари урхурайидар лазим вуйи китабарихъди тямин дапIна, дарсарра, ихь мектебариъси, танафусар ади гъахура. Гьарсаб китаб рягьти, кьялан жюрейин ва дерин аьгъювалар тувру – гьаму шубуб жюрейин курснакан ибарат ву. БицIидарин аьгъювалариз ва удукьувалариз лигну, дарсар тялукь вуйи курснаан гъахура. Хьадан курсар ккудукIганра дарсар давам шула. Анжагъ думуган мектебдиъ адру вахтна абйир-бабарин разивалиинди вая гьадрарра хъади, бицIидар аьхю хушниинди исламдин дарсариз гъюри шулу.
- Ихь имамари, диндин ляхнар ктарди, жямяаьтлугъ месэлйирра гьял апIури шулу, арайиз гъафи суалариз, читинвалариз фикир туври шулу. Гьаддин гьякьнаан фу пуз шулу, райондиъ фициб ляхин гъабхурачва?
- Вари республикайин «Инсан» кIуру рягьимлувалин фонддин филиал ихь райондиъра а. Сач магьа му фонддин терефнаан ихь райондиъ айидариз ва ихь райондиан Урусатдиз удучIвну душнайидариз 2 миллионна 200 агъзур манат харж гъапIну. Кюмекра апIура цIа кабхъну хулар гъургдариз, адру-даруриз, инвалидариз ва гьацдар жюрбежюр категорйирин инсанариз. Урусатдин аьхю шагьрариъ айи ихь ватанагьлийириз кюмек шлу фонд адрувалиан гьадрарра учухьна илтIикIура, гьацдарин тIалабарра гьисабназ гъадагъури шулуча. Магьа саб мисал харза: Питериъ айи ихь сар ватанагьли, онкологияйин уьзур кади, аьхю ихтияж`вал ади гъахьну. Дина гъушур узу, дугъахъди гюрюшмиш духьну, аьгьвалат ахтармиш дапIну, дугъаз саб кьадар пулин кюмек тувунча. Хъа ихь гъулариъра гьарсаб кварталин, гьацI йисандин арайиъ агьалйирин аьгьвалат ахтармиш апIуб имамарин вазифйирик кабхъра. Жюрбежюр себебариан инсанари чпин читинвалар жарадарихьан жин апIури шулу, хъа имам варидариз ачухъди айир ву. Гьаддиз ихтияж`вал айидари чпин читинваликан имамдиз ктибтуру. Имамдира мициб мялумат райондиъ айи «Инсан» кIуру фонддихьна рубкьура, ва фондди ихтияж`вал айидариз чпихьан шлуси кюмек тувра.
- Табасаран райондин имамарин советдин председатель Ансар-гьяжийихъди гъабхьи сюгьбатнаъ дугъу учв ляхниз гъюруган райондиъ ихтияж`вал айи варж хизандин ерина гьамус гъи анжагъ саб йицIихьуб хизантIан амдарич, гъапнийи. Хъа думу месэла фици гьял апIурачва кIури гьерхган, гизафси алахьурайи читинвалар дусру хал адрувалиан шулайидар ву, дицдариз хал дивуз, гъазанж адрудар ляхнихьди тямин апIуз кюмек туврача, гъапнийи. Хив райондиъ гьацдар мюгьтаж`вал айи хизанар фукьан ашул? Дурарин аьгьвалар фициб жюрейиинди ужувлахъинди дигиш апIуз шулачвухьан?
- Рягьимлувалин фонд арайиз дубхну, дидиз дакьатарин бина ккивур Дагъустандин муфтий Аьгьмад гьяжи Аьбдуллаев ву. Дидин асас метлебра ихь республикайиъ ихтияж`вал айи инсанар гъидритуб вуди тяйин гъапIну. Хъа асас фикир, «Инсан» кIуру рягьимлувалин фонд ихь жямяаьтлугъдиъ айи девлетлуйиринна ихтияж`вал айидарин арайиъ шлу гъяд вуди тешкил дапIнайиб ву. Ихь райондиъ айи филиалин вазифара, метлебра гьадму ву. Сач 2 миллионна 200 агъзур манатдин кюмекар гъапIнушра, гьамусяаьтра ихь райондиъ сумчIурихьнакьан хизанар ихтияж`вал айидар ими. Магьа накь-швургъан саб серенжемдиъ узухьна илтIикIну, саб гъулаъ я акв, я газ адру сар дишагьлийин хизан а, кIури, хабар тувну. Гьамусяаьт магьа гьадгъан ва гьацдар жарадаринра ихтияж`валар гьуркIру месэлйир гьял апIуз чарйир агурача. Му ляхниъ шлубкьан гьюкуматдин къайдйириинди, гьюкуматдин карханйирихъди аьлакьайиъ ади инсанариз алахьурайи читинвалар гьял апIуз чалишмиш шулача. Хъа эгер пулин дакьатар лазим вуш, месэла, коммунальный рягьятваларихъ тувруб адарди газ, аквар хъяркьнуш, гьадму месэлара рягьимлувалин фонддин кюмекниинди гьял апIру ляхнар гъахурача. Райондин айи гьюкуматдин службйирра, гъаври духьну, кюмекназ гъюри шулу.
Чухсагъул, Шябан гьяжи! Гъит Аллагьу Тяаьлайи уву улихь хьади ихь райондиъ гъахурайи хайирлу ляхнар хъана ужуб дережайиъди кIулиз адагъуз кюмек тувривуз!
