Аьлим, мялим, гафнан устад Б. Ханмягьмадов
Аьлим, мялим, гафнан устад Б. Ханмягьмадов
Табасаран чIалниинди урхуб-бикIуб ккебгъбаъ, табасаран чIалнан ва литературайин китабар дикIбаъ ва дурар чап апIбаъ диб дивур, ухьуз аьгъюганси, ихь халкьдин просветитель Темирхан Шалбузов гъахьну.
Дугъан кьяляхъ аьхюну пай табасаран чIалнан учебникар ва программйир дюзмиш апIури гъахьир профессор Бейдуллагь Ханмягьмадов (1927-1999) вуйи. Му аьлимди чан уьмрин аьхюну пай йисар ихь чIалнан жюрбежюр месэлйир ахтармиш апIури, дурариан саб хайлин илимдин макьалйир, монографйир, учебникар дикIури адаъну.
Гьадму йисари дугъу ккебгъбан, миржид йисандин ва кьялан мектебариз вуйи табасаран чIалнанна литературайин аьхюну пай программйирра дюзмиш дапIну, чапдиан адаъну. 1966-пи йисан Б. Ханмягьмадовди дибикIну чапдиан удубчIву «Табасаран чIал» педучилищейиз вуйи учебник варитIан заан дережайинуб вуди гьисаб апIуз шулу, фицики му китабдиъ табасаран чIалнан вари разделар ачухъди, илим жигьатнаан дюзди тувра ва табасаран чIалнан хусусиятар, имбу дагъустан чIаларихь теври тяйин шулайи башкъавалар ачухъ апIура.
Дербентдин педагогвалин колледждиъ ва ихь мектебариъ табасаран чIал киврайи мялимари, студентари ва заан классариъ урхурайи ученикари, вузариъ табасаран чIалнан мялимар гьязур апIурайи ДГУ-йин отделенияйиъ ва ДГПУ-йин ФДФ факультетдиъ му китаб чарасуз лазим вуйи, столиин дубхьну ккуни, мянфяаьтлу ва асас справочник вуди, гъира ишлетмиш апIура.
Гьамусяаьт педколледжиз вуйи му «Табасаран чIал» учебникдин цIийи издание, хайлин илимдин, учебный ва тажрубайин материаларра аьлава дапIну, Б. Ханмягьмадовдин ва В. Загьировдин ччвурнахъ чапдиан удубчIвна, ва, бабан чIалниин юкIв алидарин хилариин либхури, диди кьадар адрукьан аьхю мянфяаьт тувра. Б. Ханмягьмадовди ва Гь.Н. Гьяжиевди 1958-пи йисан «Табасаран чIалнан орфографияйин словарь» дюзмиш гъапIну.
Ихь чIалнан литературайин къайдйир ужуб саягъниинди дюз алапIбаъ ва дурар уьрхбаъ зурба эгьемият айи му словарь дидхъанмина хьуб ражари чапдиан удубчIвну, аьхиримжи ражну - 1989 йисан. Словариъ чIалнаъ айи гафар дикIбан тягьяр улупура ва табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин гъварч тувна.
15 агъзурихьнакьан гафарин статйир айи му «Орфографияйин словариъ», табасаран чIалнан литературайин къайда вуйи гафарилан савайи, литературайин чIалнан асулиз гъадабгънайи нитIрихъ нугъатнан бинайиин алди гафар дикIбан тягьяр ва чIалнаъ дюзди бикIбан къайдйир улупна, гьадму гьисабнаан бикIбаъ лабиал сесер улупбан гьякьнаан, апостроф, жара апIбан лишан (ъ) ишлетмиш апIбан гьякьнаан мялумат тувна.
Словариз дахил дубхьнайи «Орфографияйин къайдйирин гъварчнаъ» республикайин орфографияйин комиссияйи тасдикь гъапIу дигиш`валар фикирназ гъадагъну, гьамцдар къайдйир улупна: ачухъ ва ачухъ дару сесер, чIалнан паяр дюзди дикIбан къайда, ударениейихъди аьлакьалу къайдйир, жара чIалариан гъафи гафар, ктикьу, жикъи дапIну ктикьу гафар дикIбан къайда, кIулин гьярфар ишлетмиш апIбан ва гаф кючюрмиш апIбан къайдйир.
Амма дидхъанмина сумчIуртIан артухъ йисарин арайиъ чIалнаъ чарасуз шулайи дигиш`валар атIагбан ихтияж`вал гьамус йислан йисаз артухъ шули рябкъюра, фицики чIал саб гьялнаъди, дигиш даршлу къаябси гъубзруб дар: лексикайин, семантикайин, орфографияйин (бязи гафар бикIбаъ улупбан къайдйирин) дигиш`валар, вари чIалариъси, табасаран чIалнаъра кIули гъягъюра, ва дурарикан ихь художественный литературайиъ ва литературный улхбаъ кми-кмиди алахьурайидар саб тяйин къайдайиккна хуб лазим вуди рябкъюра.
Гьадму метлеб ади ИЯЛИ ДФИЦ РАН-диъ Б. Ханмягьмадовди ва Т. Шалбузовди дюзмиш апIуз хъюгъю, гьамус Ш. Дашдемировди давам апIурайи ва цци, 2022-пи йисан, чапдиан удубчIвру цIийи «Табасаран чIалнан орфографияйин словариъ» дицдар лазим вуйи дигиш`валар атIагиди ва орфографияйин къайдйирин гъварч табасаран чIалнаъ сабпи ражну вуди пунктуацияйин къайдйириинди аьлава апIиди.
Чан асас ляхин табасаран чIалнаан учебникар ва программйир дюзмиш апIуб вушра, Бейдуллагь Ханмягьмадовди чIал илим жигьатнаан ахтармиш апIувалра дипундайи, ва 1960-пи йисари думу табасаран чIалнан синтаксисдиин илчIихуру. Къайд апIуб лазим вуки, аьлимдин багьалу ахтармиш апIбарин натижа вуди 1970-пи йисан чапдиан удубчIву дугъан чIатху «Табасаран чIалнан синтаксисдин очеркар» кIуру монография, дагъустан чIалариин лихурайи аьлимарин ва гьацира ихь чIалнан мялимаринна илимдин гъуллугъчйирин фикрариинди, гьаму темайиан вуйи имбу ахтармиш`валарин арайиъ маракьлувалиинди тафавутлу шула.
Му китабдиъ табасаран чIалнаъ сифте вуди гафарин ибара, простой, аьлава дапIнайи ва кпикьу предложенйир заан илимдин дережайиинди ахтармиш дапIну, дурариз хас вуйи уьмуми лишнарин ва башкъаваларин тяриф тувра.
Ихь гьюкуматдин машгьур аьлимар С.М. Хайдаковди, Г.Б. Муркелинскийи, А.А. Магометовди ва жара лингвистари заан кьимат тувнайи Б. Ханмагомедовдин «Табасаран чIалнан синтаксис» ччвур али докторвалин диссертацияйиъ ихь чIалнан синтаксисдин месэлйир сифте вуди тамамвалиинди гьял дапIна, душваъ табасаран чIалнан гъахьи тарихи дигиш`валар ачухъди улупура, дагъустандин эргатив жюрейин имбу чIалариз хас дару ихь чIалнан хусусиятар ачухъ дапIна, табасаран чIалнан кпикьу предложениейикан цIийи ва тамам мялуматар туври, жара чIалариъ бегьемди ахтармиш дапIну адру разделарра тувна.
Табасаран чIалниин илим жигьатнаан лихуз хъюгъхъанмина айи ниятариинди, бабан чIал хъана дериндиан ахтармиш апIуб, думу хъанара девлетлу апIуб ва, литературайин чIалнан мюгькам вуйи къайдйир тяйин дапIну, думу заан вуйи дережайиъди къайдайиккна хуб аьлимди чан варитIан метлеблу вазифйирикан гьисаб апIури гъахьну.
Гьаму фикирра кIваъ ади, думу аьхиримжи йисари табасаран чIалнан лексикографияйиин эллешмиш гъахьну. Гьамци дугъу илимдин гъуллугъчи Ким Темирханович Шалбузовдихъди сифте «Табасаран чIалнанна урус чIалнан словарь» дюзмиш гъапIну. Хъасин К. Шалбузовдихъди «Табасаран чIалнан орфографияйин словарь» ва «Урус чIалнанна табасаран чIалнан словарь» дюзмиш апIуз хъюгъну
Му аьлимари дюзмиш гъапIу ва 2001-пи йисан проф. Къ.К. Къурбановдин редакцияйиккди чапдиан удубчIву «Табасаран чIалнанна урус чIалнан словарин» эгьемият гизаф аьхюб гъабхьну. Диди, табасаран чIалниинди удучIвурайи Хив райондин «Аку хяд», Табасаран райондин «Табасарандин сес», ихь республикайин «Табасарандин нурар», «Ас-Салам» газатарин, «Литературайин Табасаран»,
«Дагъустандин дишагьли» ва «Ппази» журналарин ва гьацира радио-телевидениейин редакцйириз чпин гьарйигъандин ляхниъ чарасуз лазим шлу справочник вуди, аьхю мянфяаьт тувра. МитIланна гъайри, му жюрейин словарь школйириъ урхурайидаризна бабан чIал киврайи мялимариз, ДГУ-йин, ДГПУ-йин, ДПК-дин мялимаризна студентариз ва гьацира Дагъустандин издательствойиъ ва шаираринна писателарин эсерар таржума апIбаъ чарасуз лазим шлуб ву. Словарин рецензент ва редакцияйин коллегияйин член вуйи проф.
В.М. Загьировди къайд апIурайиганси, му словариъ ихь чIалнан 25 агъзурихьна яшайишдин, дуланажагъдин, шей`арин, палтарин, хурагарин, аьдатарин, кеспйир-пишйирин, гьяйванатарин, укIар-кIажарин, мягьсуларин ва жара мутмйир-шейэрин ччвурар вуйи табасаран гафар урус чIалназ илтIикIну тувна.
Словариъ гьацира табасаран чIалнан гафарихъди гъюрайи саб хайлин фразеологияйин (дурумлу) ибарйир, абйирин гафар ва мисаларра тувна. Бязи шаирарина писателари литературайин къайдайиз хас дару гафар ишлетмиш апIбаз лигну, словариъ гьацира саб кьадар улхбан стилиз хас вуйи гафар, лексикайин диалектизмйир ва нугъатарин жюрйир тувна.
Урусатдин илмарин академияйин ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ лихури гъаши йисари Бейдуллагь Ханмагомедовди, ихь ватанагьлийир З. Загьиров, В. Загьиров, Къ. Къурбанов, К. Шалбузов аьлимарихъди гьязур дапIну, 2014-пи йисан Къ. Къурбановдин ва Ш. Дашдемировдин жавабдар редакторваликкди удубчIву «Современный табасаранский язык» кIуру маракьлу китаб ихь чIал ахтармиш апIбариан вуйи илимдин вари ляхнарин натижа ва гъварч гьисаб шула.
Гьяйифки, чапдиан адапIру тираж аьхюб дарувализ лигну, гъи табасаран чIал ахтармиш апIрудариз, мялимариз, студентариз, практический гъуллугъчйириз зурба эгьемият айи му китабдин ва словарин ихтияж`вал аьхюб вуди гъубзна. Чпин уьмрин аьхиримжи йисари Б. Ханмягьмадов ва К. Шалбузов «Урус чIалнанна табасаран чIалнан академический словарь» дюзмиш апIбиин лихури гъахьну.
Гьамусяаьт Илмарин академияйин ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ лихурайи Ш. Дашдемировди 50 агъзурихьна гафарин статйир айи му таржумайин чIатху словарь дюзмиш апIбан ляхин давам апIури, илим жигьатнаан думу редактировать дапIну ккудубкIура.
Чпин уьмрин аьхиримжи йисари Б. Ханмягьмадов ва К. Шалбузов «Урус чIалнанна табасаран чIалнан академический словарь» дюзмиш апIбиин лихури гъахьну. Гьамусяаьт Илмарин академияйин ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ лихурайи Ш. Дашдемировди 50 агъзурихьна гафарин статйир айи му таржумайин чIатху словарь дюзмиш апIбан ляхин давам апIури, илим жигьатнаан думу редактировать дапIну ккудубкIура.
Табасаран чIалниин лихуз хъюгъхъанмина Б. Ханмягьмадовди урус ва дагъустан халкьарин шаирарин ва писателарин жюрбежюр эсерар художествойин устадвалиинди табасаран чIалназ таржума апIури гъахьну. Дурарикан бязидар заан классарин табасаран литературайин хрестоматйириъ тувна.
Чан рюгьнан шаирвалин гьиссар айи Б. Ханмягьмадовди, хъасин кьибла халкьарин классикарин поэзияйиин аьшкьламиш духьну, дурарин чав ихь чIалназ илтIикIу хайлин эсерар кади, «Мюгьюббатдин караван» кIуру китаб чап гъапIну. Хъа аьхиримжи йисари кIуруш, ихь машгьур аьлимди узбек литературайин классик, ХV-пи аьсрин шаир Аьлишер Навоийин вари дюн`яйиз машгьур «Фархад ва Ширин» кIуру поэма табасаран чIалназ зурба устадвалиинди таржума гъапIну.
2012-пи йисан, рягьматдиз гъушхъан, чапдиан удубчIву думу эсер урхруган, гьяйран шулу. Урхрудар гьяйран апIувалик, гьелбетда, таржумачийин чIалнан устадвалин пайра ка. Б. Ханмягьмадов машгьур аьлим ва педагог вуйи. Дугъу багъри табасаран чIал ахтармиш апIбаъ, словарар, учебникар дюзмиш апIбаъ, республикайин мярифатнан (просвещениейин) ляхнариъ, къавкъазоведениейин ва методикайин илмариъ чан хусуси шил гъибтну.
Бажаранвалиинди багъри табасаран халкьдин чIал ахтармиш ва цIалцIам гъапIу баркаллу аьлим ва мялим Бейдуллагь Ханмягьмадов вари табасаранлуйирин аьхю гьюрматниинди кIваин апIури гъузди, дугъан ччвурра гьаргандиз ихь табасаран халкьдин тарихдиъ гъубзди.
(Макьалайиъ проф. В.М. Загьировди дюзмиш гъапIу «Бейдуллагь Ханмягьмадов – чIалнан аьлим, гафнан устад» китабдин материалар ишлетмиш дапIна)
Ш.З. ДАШДЕМИРОВ
РАН-ДИН ДФИЦ-ДИН ЧIАЛАРИН, ЛИТЕРАТУРАЙИН ВА ИСКУССТВОЙИН ИНСТИТУТДИН ИЛИМДИН ГЪУЛЛУГЪЧИ
