Хъугъ`вал уьбхюваликан йирхьуб гьядис
Гъийин йигъан гизафдари гьамусдин вахтнакан ва инсанарикан ужудар дару гафар кIури шулу. «Гъийин йигъан гьич сар касдиинра хъугъ`вал апIуз шулдар», «ВаритIан багахьлуйирира кмиди жвув масу тувру» кIуру гафар кми-кмиди ерхьури шулхьуз. Амма гьаз-вуш ухьу фикир апIурадархьа: «Хъа узу имбудурихьна фици янашмиш шулайкIан? Дурарин уз’ин хъугъ`вал алийкIан? Узу дурари хъугъвал гъапIу, аманат гъапIу ляхнар уьрхюрайкIан».
Аль-Аманат – му хъугъ`вал ади хьуб, гъапIу гаф батIил дарапIри ва гьякьлуди хьуб ву. Аьлимари му гафназ гьамциб мяна тувра: «Му жара касдин гьякь ву ва гьарсар касди дурар тамам дапIну, дюуьрхну ккунидар ву». «Аманат» кIуру гафнан антоним «хиянатвал, хаинвал» шула.
Аль-Аманат – мусурман касдиз хас вуйи ва чарасуз тамам дапIну ккуни ляхин ву, хъа думу адрувал мунафикь`валин лишнарикан саб ву.
1. Аьбдуллагь ибн Амрди дупнаки, Пайгъамбари ﷺ гъапну:
«Мунафикь кас шулу гьацир, фунурик 4 лишан каш, хъа 4 лишникан саб кайирик мунафикь`валин лишан кайиб гьисаб шула, гьеле думу гьадму лишнихьан марцц хьайизкьан. Думу лишнар гьамцдар ву: 1) аманат гъапIган, думу тамам дарапIрур; 2) саб фтиканкIа ктибтруган, кучIал апIрур; 3) йикьрар гъапIган, думу чIюбгърур; 4) шлихъдикIа аьлакьйир чIур гъахьиган, хай даршлу сяргьятариина улдучIврур» (Бухари, 34; Муслим, 58).
2. Анас ибн Маликди ктибтураки, Пайгъамбари ﷺ гъапну:
«Аманат уьбхюз даршлу касдин иман адар, ва думу уьбхюз даршлурин динра адар» (Имам Ахмад, 12410).
3. Жилиринна хпирин уьмриъра аманат айивал ужуб ляхин ву. Чиб-чпихьна гьюрмат айивалихьна ва ккунивалихьна гьацира сарихьан тмунурин аманатвалра уьбхюз шули духьну ккунду. Хусуси вуди, чпин кьюриддин арайиъ шлу ляхнарикан жиниди гъибтувал аманат уьбхювал ву. Пайгъамбари ﷺ гъапну:
«Дугъриданна, Гъиямат йигъан варитIан аьхю аманат чIур апIрударикан шул чан хпирихъди сатIи духьну, чпин арайиъ айи аманатвал чIур гъапIдар». (Муслим,134).
Му гьядисдиъ жилирна хпир сатIи духьну аьгъю гъахьи жиниваларикан кIура, дурар жарадариз ктитури духьну ккундар.
4. Кьюр ясана артухъ ксари саб жиниди вуйи ляхникан улхураш, думу дурариз аманат шула ва дидкан имбудариз ктибтуз хай шулдар. Гьяйифки, саспи инсанарихьан чпиз гъеебхьуб дебккуз даршлувалиан гизаф зарар а, футна артухъ шула.
Дидин гьякьнаан Пайгъамбари ﷺ дупна:
«Эгер сари тмунуриз фукIа кидибтну, хъасин гъирагъарихьинди гъилигнуш (гьаддиинди му ляхникан саризра аьгъю дубхьну даккнивал улупури), ари гьаму ляхин аманат шула» (Абу Дауд, Тирмизи).
5. Гьацира саб мутму уьбхюз кIури тувган, саспидари, думу кьяляхъ тутрувди, хаинвал апIуру. Мицир касра аманат чIур гъапIур вуди ва мунафикьвалин лишнар кайир вуди гьисаб шула.
Абу Гьурайрайихьан дуфнаки, Пайгъамбари ﷺ гъапну:
«Аманат вуйиб увуз аманат гъапIурихьна кьяляхъ рубкь, ва увуз хаинвал гъапIурин терефназди хиянатвалра мапIан» (Абу Дауд, 3535).
6. Ухьуз аьгъю шулаки, жямяаьтлугъдин арайиъ аманатавал имдрували думу жямяаьтдин гьял ужуб дару терефнаъ айивал ва гьацира Гъиямат йигъ багахь шулайибра улупура. Хъа думу аьгь`валат жямяаьтлугъдин ляхнар тамам апIувал лайикь дару касдиина гъурубкьган арайиз гъюра.
Абу Гьурайрайи гьацира ктибтураки:
«Пайгъамбарихьна ﷺ сар кас дуфну гьерху: «Гъиямат йигъ фила улубкьиди?» Пайгъамбари ﷺ гъапи: «Аманат чIур апIуз хъюгъган, Гъиямат йигъ гюзлемиш апIинай». Дугъу хъана гьерху: «Хъа аманат фици чIур апIуру?» Пайгъамбари ﷺ жаваб туву: «Ляхин кIулиз адабгъуз лайикь дару касдиин ляхнар илирчган, ари гьадмуган Гъиямат йигъ гюзлемиш апIинай» (Бухари, 59).
Аманат чIюбгъювалин себеб иман лап цIибтIан адрувал, Аллагьдихьан ﷻ гучI адрувал ву ва думу гъайри касдин гьякьар тамам дарапIру ксарихъди дуствал апIувалиан арайиз гъюру.
