Табасаран чIалнан дерин тарих
Табасаран чIалнан дерин тарих
(чIал тешкил ва артмиш хьубкан)
Мялум вуйиганси, деврариан деврариз илимдин жа-жара цирклар артмиш хьубахъди сабси, муганаз айи мялуматвалар, аьгъювалар, тарихдин, чIалнан, медениятдин жюрбежюр месэлйир цIийи алаури шулу, хъа дурарикан бязидар батIулра шулу, тмундарсана цIийикIултIан ахтармиш апIуваликк ккуркьру.
Мисал вуди, XVIII-XIX аьсрарин бязи аьлимари Дагъустандин, гьадму гьисабнаан табасаранарин, жилар дегь заманйириъ ичIиди дахьну, ихь ругариин инсан лап кьанди дуланмиш хьуз хъюгъну, кIуру фикрар ади гъахьну. Кьандиси думу «мялуматарин» шак`вал шулу. Хъа 2007-пи йисан табасаран жилариин гъидихъу археологияйин ядигарари ихь ругариин гъвандин деврихъанмина инсанар дуланамиш шули гъахьиб субут апIура.
ЧIал арайиз гъюбан шартIарна деврарра халкьдин ва чIалнан тарихдин ахтармиш`валариинди тяйин шула. Табасаран ругарин жа-жара йишвариъ: Рубас нирин дерейиъ, ТинитI, Хюряхъ, Дарвагъ гъуларин багарихь - гъвандин деврин ядигарар дидихъна. Лап дегьзаманйириъ Хив, Хючнаъ ва бязи жара гъуларин аьтрафариъра инсандин яшайиш алди гъабхьиб тарихи илимдин, археологияйин мялуматвалариинди тасдикь дубхьна.
Гъидихъу ядигарариинди, кюгьне медениятдин башкъавалариинди ва сесеринна гафарин хусуси лишнариинди тяйин шулайиганси, гьамусдин Дагъустандин жилариин гъвандин деврин инсанари апIурайиб саб чIал вуди гъабхьну. Мидин гьякьнаан дагълу миллетарин чIаларин кюгьне уьмуми лексикайира шагьидвал апIура. Дицдар гафарик бедендин бязи паярин ччвурар, сабдилан йицIубдиинакьан вуйи простой числительнйир, инсандин яшайиш ккебгъру деврариъ алахьури гъахьи ляхнарин, алатарин, гьяйванатарин ва гь.ж. ччвурар кахьра.
Дагълар-дерйириъ инсанарин дестйир садар тмундарихьан жаради яшамиш хьуз хъюгъган, табиаьтдин жюрбежюр шартIарна мяишатдин башкъавалар себеб духьну, гьарсаб дициб десте чан кIул`инди артмиш шули гъабхьну. Натижайиъ дурари апIурайи чIалнаъра, гьарсаб дестейиъ чан цIийи гафар – дуланажагъдин терминар, чан гафарин формйир ва сесерин башкъавалар арайиз гъюри, асулиан айи саб чIалнан бинайиин сифте жа-жара диалектар, хъасин - дерин фаркьлувалар гъахьиган – кIул`инди вуйи чIалар аьмалназ гъафну.
Гьамцдар лишнариинди тарихчи аьлимари, лингвистари ва археологарина этнографари гьисаб апIурайиганси, табасаран чIал кемшрин девриъ, юкьуд-хьуд агъзур йис мидиз улихьна, саб вуйи чIал-кьаб жа-жара паяриз жара гъабхьиган арайиз гъафиб ву. Гьадму кемшрин деврихъанмина табасаран халкьдин жинс, ирс ва табасаран чIал чав кIул`инди, амма гъумши чIаларихъди сигъ аьлакьа ади артмиш хьуз хъюбгъну.
Кьюд агъзурна хьудварж йис мидиз улихьна табасаранар Къавкъаздин Албанияйиз дахил шули гъахьнийи. Тарихчи Страбондин гафариинди, Къавкъаздин Албанияйиз 26 миллет дахил шулайи. Му халкьар, гьар са-сабдин ччвур кIури, эрменйирин тарихчйирира ктухура, дурарин арайиъ табасаранарра а. Эрменйирин тарихчйири мурариз таваспарар кIуйи.
Страбондин гафариинди, Албанияйин гьарсаб халкьдиз чан хусуси чIал ади гъабхьнийи. Гъидихъу ядигарарин зиин гьамусра аьгъю шули имбу бикIбариинди пуз шулуки, думу девриъра кмиди Къавкъаздин Албанияйиъ урхуб-бикIубра ади гъабхьну. Албанарин чIал, гьадму гьисабнаан урхбан-бикIбан бина вуди гъабхьи удин чIалра, машгьур аьлимар вуйи Шанидзейи, Абуладзейи, Муравьевди ва жарадари ахтармиш гъапIну. Думу Албанияйин чIалнан бикIбаъ 52 гьярф ишлетмиш апIури гъахьну. Мушваъ кIваин апIуз шулуки, 1930-пи йисари мектебар арццну, табасаран чIалниинди сабпи учебникар дюзмиш гъапIу Т. Шалбузовдин алфавитра 52 гьярфнакан ибарат вуйи.
Къавкъаз Албанияйиъ айи 26 миллетдикан, чIаларин ухшарвализ лигну, варитIан ухьуз багахь вуйидар удинарин ва гаргарарин чIалар вуди гъахьнийи. Албанияйиз дахил шулайи девриъ ихь табасаран халкьдин вакилар урхуб-бикIбахъди таниш вуди гъахьиб гьич шак адар, фицики Албанияйин цивилизация савадлувал, илим ва мяишат жигьатариан улихь хьайиб гъабхьну ва душваъ, мектебарра арццну, урхуб-бикIуб ади гъабхьну.
Проф. З. Алексидзейиз Синайдин килисайин китабханайиъ Албанияйин халкьарин гизаф чIалариз таржума дапIнайи «Таврат» гъибихънийи, хъа дурарикан фундариз илтIибкIнаш, вари чIалар кудухну адар. Мумкин ву, гьадму чIаларин арайиъ табасаран чIалра ади хьуб.
Албан чIалнан ва медениятдин ирс, удинаризси, дина дахил шулайи имбу халкьаризра, гьадму гьисабнаан табасаранаризра, кайиб вуди гьисаб дапIну ккунду. XVII-пи аьсриъра удинари чпиз албанар кIури гъахьиган, табасаранари гьаз чпира албанар вуйиб гьисаб апIурдархъа? Синайдиъси, жара йишвариъра Къавкъаздин Албанияйин кюгьне медениятдин шил бихъуб мумкин ву. Миди халкьдин кюгьне ва девлетлу тарих айибдин шагьидвал апIуру. Дагъустандин бязи гъулариъ албанарин думу девриз тялукь вуйи гьярфарна ишарйир кайи кьулар гъидихъну.
VII-VIII-пи аьсрариъ Абумуслим кIулиъ ади аьрбар табасаранарихьна Ислам дин хьади гъафиган, Табасаран вилаятдиъ дугъу гьюкумдар вуди Мугьяммад мясум тяйин апIуру ва, ихь гъулариъ урхуб-бикIуб, чIал ттарабгъбан, яркьу апIбан бадали, дугъаз кюмекчиди кьюр кьазира тувру. ДитIланна гъайри, Табасарандиъ чпин тясир гужал апIбан ва динра мюгькам апIбан бадали, аьрабарин гьюкумдрари Шамдиан ва жара мусурман гьюкуматариан табасаран гъулариз хайлин аьрабарин хизанар кючмиш гъапIнийи. Мусурман дин кьувватнаъ ипбазси, дурар урхуб-бикIуб ттарабгъбазра даягъ гъахьнийи.
Гьамци VIII-пи аьсрихъан башламиш дапIну, аьраб чIалну аьжамдиинди урхуб-бикIуб ккебгъбу ихь чIалра артмиш хьпаъ аьхю роль уйнамиш гъапIну. Гьаму аьсрарилан хъюгъну, аьжамдиинди бикIбариъ табасаран чIалнан гафар ишлетмиш апIури гъахьнийи. Гьадму вахтари накьварин гъванарик гъидикIу гафар, ччвурар гьамусдизра кми. Месела, Жвули гъулаъ сагъди гъубзнайи накьвдин гъвандик дибикIна: «Гьаму накьв жвул `арин Киш Исмяилдин балин (бисмиллагь). Я Аллагь! Уву уьрх Мугьяммад ва дугъан жинс».
ДитIлан гъайри, ихь чIал мистарин багахь шлу мектебариъ, медресйириъ аьгъю апIури гъахьну. Зирдагъ (Зюрдягъ), Хив, Хюрикк, Халагъ, ГъуштIил, ТIюрягъ, Зила, Кюрягъ ва хайлин жара гъулариъ кюгьне мистар ади гъахьну. Аьраб чIал ттарабгъбаъ, Ислам дин гужал апIбаъ ва дурарихъди сабси табасаран чIалниинди урхуб-бикIубра ихь гъулариъ яркьу апIбаъ аьраб вилаятариан гъафи вакиларин вазифа аьхюб гъабхьну. Гьамусра ихь хайлин гъулариъ бязи тухмари чпи аьраб вилаятариан гъафидар гьисаб апIура.
Гьадму вахтари ихь чIал артмиш шули гъабхьивал XII-пи аьсриъ Дербент шагьриъ ади гъахьи аьлим ва сиягьятчи испанарин аьраб Абу Гьямид Гарнатийи тасдикь апIура. Чан ахтамиш апIувалариъ дугъу Табасарандикан хайлин мялуматар ачухъ гъапIнийи. Дугъу Табасаран 24 пайнакан ибарат вуйибдикан, чIалнан бязи хусуси лишнарикан кIура ва гьацира жара мялуматар тувра. Гарнатийин гафариинди, XII-пи аьсриъ Дербент шагьриъ табасаран чIал варитIан машгьур чIаларикан саб вуди гъабхьну. ДитIланна гъайри Дербент шагьрин эмириз табасаран чIал ужуйи аьгъяди гъабхьну. Гьадму аьсрариъ табасаран чIалниинди дидикIнайи текстар саб хайлиндар гъидихънийи.
XIII-пи аьсрихъан табасаранарин тарихдиъ ва гьацира чIал артмиш хьпаъ саб кьадар дигиш`валар гъизгъинди арайиз гъягъюз хъюгънийи. Къавкъаздин, Дагъустандин жилариина тюркар-сельджукар, сефевидар, Надир шагьдин кьушмар алархьуру. Дурари ихь халкьдин тарихдиъ, медениятдиъ ва чIал артмиш хьпаъ тясирлу шил гъибтнийи. Гьадму деврариъ ихь чIалназ аьраб, фарси, тюрк чIалариан саб хайлин гафар, медениятдин, мяишатдин циркларин терминар гъафнийи.
Кьялан аьсрарин деврариъ иранарин, тюркарин, аьрабарин ихь халкьдиз гъабхьи тясир зурбаб вушра (гьеле цIибди вушра жара миллетарин тясирнакан улхудархьа), ихь ата-бабйириан багъри халкьдин ирс, тарих, медениятдин хусусивалар ва бабан чIалнан марццивална гюрчег`вал, наслариан наслариз уьбхюри, ухьухьна рубкьуз удукьну.
Мушваъ дупну ккундуки, ихь чIал уьбхбаъ, артмиш хьпаъ варжариинди йисарин арайиъ аьраб чIалну аьхю мумкинвалар тувнийи. Аьраб ва ихь халкьдин вакилар вуйи аьлимарин бикIбариъ аьраб чIалнан гьярфар (аьжам) табасаран гафар дикIбаъра, ихь чIалниинди вуйи урхбаъ-бикIбаъра яркьуди ишлетмиш апIуз хъюгъру. Мистарин багарихь арццу мектебарин кьадар артухъ хьуз хъюгъну, душвариъ табасаран чIалнан дарсарра киври гъахьну. Натижайиъ табасаран чIалниинди дидикIнайи кьуларин, хъа XII-XIII-пи аьсрарихъан ихь чIалниинди дидикIнайи кагъзарин кьадарра артухъ хьуз хъюгънийи. Табасаран вилаятдин гьюкумдрин 70 агъзур эскрарикан ибарат вуйи кьушум ади гъабхьну.
(Макьалайиъ ихь ватанагьли, машхьур тарихчи проф. М. Р. Гьясановдин илимдин ляхнар ишлетмиш дапIна).
