Халкь бадали ляхин гъабхурача
Халкь бадали ляхин гъабхурача
Табасаран халкьдин агьли касарин Советдин председателди Исамудин Зейнудиновичдихъди вуйи интервью
«Инсанди чан вари уьмур аьгъювалар гъадагъури адапIну ккунду», - Исамудин Зейнудиновичди му гафар гезаф текрар апIури шулу. Магьа сакьюдар йисар вуйиз Исамудин халуйихъди танишди. Пуз ккундузузки, му кас уьмрин зурба тажруба айир, фунуб вушра темайикан улхури дусну гаф-чIал апIуз лайикь вуйир, анжагъ насигьятнан гаф апIрур, бицIидариз тербия туврур, хъа аьхюдариз гьюрмат апIрур ву. Улихьна йигъари Исамудин халуйихъди ихь Табасаран халкьдин аьгьвалатнакан, диндин гьялнакан ва, фициб къайдайиъди ляхин кIули гъубхиш, халкьдиз мянфяаьт шуйкIан кIури, дусну гаф-чIал гъапIунча. Исамудин Зейнудинович Табасаран халкьдин агъсакъларин Советдин председателди лихура. Ич арайиъ гъабхьи сюгьбат магьа исихъ чап апIурача.
– Исамудин Зейнудинович, гъийин читин вахтна Табасаран халкьдин агъсакъларин Советдиъ учву фицдар месэлйир гьял апIбиин машгъул духьначва? Ичв фикриъ айи месэлйирикан ва ляхниъ алахьру читинваларикан ктибтнийиш, ккундийчуз.
– Агъсакъларин Совет, ихь халкьдин арайиъ айи месэлйир гьял апIбан бадали, Мягьячгъалайиъ тешкил гъапIуб вуйи, фицики мушваъ ихь халкьдин заан гъуллугъариъ айи вакилар ва аьлимар – 97 кас, гьадму гьисабнаан 22 кас илмарин докторар, ва имбудар – илмарин кандидатар яшамиш шула. Ккудубшу йисан январин 29-пи йигъан, Советдин членар вуйи Табасаран райондин глава Мягьямед Къурбанов, РД-йин Халкьдин Собраниейин депутат Алавудин Мирзабалаев, аьлимар Мягьямед Гьясанов ва Тажудин Рамазанов, Ферезуллагь Къягьриманов, дилаварчи кас Аслан халу, Гьяжимурад Аьлиев ва хъана гьацдар жарадар уч духьну, заседание гъубхнийча. Мягьямед Ражабовичди думу заседаниейиъ, Дербент Деникиндин кьушмарихьан азад гъапIхъан мина мартдин вазлиъ 100 йис тамам хьувалихъди аьлакьалу вуди, ихь халкь бадали женг гъубху кас Аллагьверди Акимовдин гьюрматназ Дербент шагьриъ ядигар дивбан месэла гъитIибккнийи. Думу месэлайиланра савайи, му заседаниейиъ гъулариъ яшамиш шулайи агьалйирин яшайишдин дережа за апIбан, гьадму гьисабнаан рякъяр ккивбан, шид зигбан, интернет зигбан, гъулариъ уч дубхьнайи хъархъвас гатIабхьувалин ва гьамцдар жара меэлйир фици гьял апIуруш, гьаддикан фикир гъапIнийча. Гъи экологияйин месэла лап учIруди дийибгъна. Имбу гъуларихьан лап ярхлади ерлешмиш дубхьнайи Атрик гъулаъра кмиди пластикайин бутылкйир ва пакетар гатIахьбан месэла а.
Ккудубшу йисандин февралин вазлин 14-пи йигъанра Советдин заседание гъубхнийча. Думу заседаниейиъ жигьиларин яшайишдин, дурар ляхнихъди тямин апIбан жюрбежюр месэлйир, карантиндин вахтна ухьу фициб къайда дюбхну ккундуш, гьацдар месэлйир за гъапIнийча. Мартдин аьхирарилан мина ухьу вари арайиз дуфнайи коронавирусдин уьзри сар-сарихьан ярхла дапIну гъитна.
– Кьалухъ Мирзайин фонднан ляхникан фицдар мялуматар тувуз шулвухьан?
– Рягьматлу Къадир Къурбанович Табасаран халкьдин агъсакъларин Советдин кIулиъ айи, хъа Мягьямед Къурбанов РД-йин Халкьдин Собраниейин депутат вуйи вахтна, ихь халкьдин сасдар вакиларин пул кивну, Кьалухъ Мирзайин ччвурнахъ хъайи фонд ачмиш гъапIнийча. Фонднан метлеб ихь халкьдин культурайин, образованиейин, тарихдин, чIалнан месэлйир гьял апIбаз кьувват тувуб ву. Фонднан ляхнихьна ихь жигьилар жалб апIувалра ихь метлебарикан саб ву. Фондназ дакьатар гизаф адар, гьаддиз мумкинвалар айи касари саб манат вушра гьадина хътапIуйиш, ужи хьибдийи. Гьадму фонднаан ихь культурайин, чIалнан ва литературайин артмиш’вализ кюмек тувуз хьибдийи. Фонднан харж гъапIу пулин гьарсаб кепкихъан жаваб тувну ккунду.
Фонднан улихь гьацира табасаран чIалниинди вуйи китабар чапдиан адагъбаз кюмек тувбан месэлара дивуз шуйи. Пулин дакьатар айи фондари гьадму ляхинра кIулиз адабгъура. Табасаран халкьдин машгьур вакилариз ядиграр дивбан месэлйирра гьял апIуз шулу. Жара миллетарин фондариъ литературайин, тарихдин, илимдин жара цирклариъ хъуркьувалар гъадагъдариз тувру медаларра кмиди а. Кьалухъ Мирзайин ччвурнахъ хъайи фонднаъ лазим вуйи кьадар пулин дакьатар адрувализ лигну, гьаму жюрейин месэлйириз кюмек тувуз мумкинвал адар.
– Фонднан мурадар-метлебар ужудар ву, дурар кIули адагъуз гизаф дакьатар лазим ву. Пулин кюмек апIрудар айин?
– Ав, кюмек апIрударра а. Ккувигъ гъулан вакил, Москвайин областдиъ яшамиш шулайи Гьясанбег Мягьрамович Абукаровди 50 агъзур манат хътапIну, хъана хътапуз гьязур вуза, гъапну. Гьадму пуликан, табасаран театриъ лихурайи Аьгьмед ТIаибовдин проект кIулиз адабгъуз кюмек вуди пулин дакьатар жара гъапIунча. Гьацира Пятигорскдиъ яшамиш шулайи ихь ватанагьли Сергей Асланович Аьлимурадовди 120 агъзур манат хътапIну. Думу пул харж дапIнадарча. Фонд юстицияйин министерствойиъ гьисабнаъ а, гьар йисан апрелин вазлин 15-пи йигъ улубкьайиз, учу гъапIу ляхнин гьякьнаан гьякь-гьисаб туврача.
Фонднаъ айи пул гъулариз рякъяр апIруган, шид зигруган, экология уьбхбаз, гьацира жямяаьтлугъдин жара игьтияжариз кюмек вуди харж апIуз шулу. Эгер ихь халкьдин вакилар вуйи студентари, аспирантари мяналу, метлеблу проектар гьязур гъапIиш, гьадму касаризра пулин кюмек тувуйхьа. Мисал вуди кIураза, ТIивкарин гъулан поселениейиз шубуб гъул – ТIивак, ХустIил, Гурхун дахил шула. Калугайиъ яшамиш шулайи Гьяжимурад Шябанович Гьяжиевди, ТIивак гъулан айитI айи рякъяриин асфальт улубзбан бадали, пулин гизаф кюмек гъапIну. Думу касдиз шубуб ражари чухсагъул гъапишра, цIиб ву. ТIивкарин жямяаьтди 2 миллионна гьацI пул уч гъапIну, имбуну пул райондинра, республикайинра бюджетариан кивну. ГъапIу харжарин гьякьнаан гьякь-гьисабра тувну. Улихьна йисари транспортдилан гъадабгъу налог республикайин бюджетдиз хътапIурайиш, гьамус думу налог райондиъ гъубзра, дидихъ райондиъ айи рякъяриин асфальт улубзура. Гьюкуматдиз гъулариъ шагьрариъсдар шартIар арайиз хуз ккунди а. Фицики ихь гъулар ичIи шула. Гъулариъ жигьил хизанар гъузбан бадали, ляхин апIру йишвар, гъулайвалар лазим ву.
Саб гафниинди, Табасаран халкьдин агъсакъларин Советди, ихь районариъ апIурайи гьарсаб ляхнин гъавриъ ади, кюмек тувуз гьязур вуди, чан ляхин гъабхура. Гележегдиъра думу ляхин давам апIбанди вуча. Хъа ихь жигьиларин терефнаанра иштирак’вал артухъдиси айиш, гизаф ужи хьибдийи. Теклифар, месэлйир айидарихьан Советдиз илтIикIуз шулу, удукьру кюмек апIуз гьязур вуча.
– Исамудин Зейнудинович, гьяйифки, арагъ убхъувалин дюшюшра халкьдин арайиъ учIруди дугъубжвнайиб ву. ДумутIанна гъайри, пиянди машиндин рулихъ дусну, авария дубхьну, кечмиш гъахьидарин кьадарра цIиб дар. Дидин гьякьнаан фу пуз шулу?
– Арагъ убхъувал фукьан чIуру ляхин вуш, дидкан фициб зарар аш, ухьуз варидариз аьгъяхьуз. Арагъ убхъувал саб месэла, хъа пиян духьну, жвувлантина жарариз зарар тувуб хъанара читин ва учIру ляхин ву. Гьеле гьаддикан жвуван бедендиз зарар айиб аьгъяди вушра, саспидари думу фикриз гъадабгъурадар. Дицдар ксариз саб суал: уву арагъ гъубхъну кIури, имбу ксарин тахсир фу ву? Гьаз увлантина фужкIа адаш-дада хътарди гъузру? Гьаз увлантина фужкIа чаз ккуни веледдихъ мягьрум шулу? Ари арагъ дубхъну адру вахтнакьан гьамдикан фикир дапIну ккундарин?! Аварйир духьну, фукьадар гъийихдар а, гизафдари ухьуз улупнайи ПДД уьбхюрадар. Хъа кьаза улубкьбан кьяляхъ кIулхъан хъчIихну кIури, хлиз фукIара гъюрдар. Учвкан гизаф ккун апIураза, гьюрматлу ватанагьлийир: арагъ гъубхъну кIури, дидкан айи мянфяаьт адар, хъа увузра, увлантина тмунуризра аьхю зарар хьуб мумкин ву.
– Исамудин халу, уву жара гьюкуматариъра гизаф гъахьир вува. Гьаму увуз айи уьмрин тажрубайиинди ихь жигьилариз насигьятна гафар йипа.
– Ав, узу гизаф йишвариъ гъахьунза, гьаддиз ихь жигьил наслариз пуз ккундузуз: учву наан ашра, фуну гьюкуматдиъ гъахьишра, жвув наънан вуш гьаддикан, жвуван багъри ватандикан, жвуван абйир-бабарикан кIваълан магьапIанай. ДумутIанна гъайри, эгер ухькан гьарур сацIибкьан ихь халкьдиз мянфяаьт тувуз чалишмиш гъахьиш, ужувлан ляхнар апIури гъахьиш, Аллагьу Тааьлара ухькан рази шул. Ухьу чиб-чпи жара дапIну ккундар, шлиз кюмек лазим вуш, ари дугъан багахь духьну ккунду.
– Исамудин Зейнудинович, маракьлу сюгьбат гъабхбаз чухсагъул. Гъит Аллагьу Тааьлайи увуз, яв хизанариз жандин сагъ’вал, кIван шадвал туври. Гъит Аллагьу Тааьлайи гележегдиъра гьамци ихь халкьдиз мянфяаьт хуз кюмек тувривуз.
Сюгьбат гъубхур Ансар Рамазанов ву
