Тәрбия чыганагы кайдан килә?
Әле күптән түгел генә мәдрәсәдә укучының әтисе белән сөйләшеп утырган идем. Безнең күптән күрешкәнебез юк иде, әңгәмә эчкерсез һәм күңелгә ятышлы булып чыкты. Сөйләшә торгач, без көнүзәк проблемага килдек: яшүсмерләрнең яшьтәшләре арасында да, көндәлек тормышта да норматив булмаган сүзләрне куллануы турында сүз алыштык.
Ата-анасы билгеләп үткәнчә, улының гомуми белем бирү мәктәбендәге сыйныфташларының кайбер әниләре һәм әтиләре арасында мондый сүзләрнең гадәти саналуы һәм кабул ителүе турында фикер йөртелә. Алар хәзерге балаларга хис-кичерешләрне һәм күңел кичерешләрен белдерү өчен сүзләр сайлауда ирек бирергә кирәк дип саный. Имам һәм киләчәк буын өчен кайгыртучан булуым сәбәпле бу хәл мине бик күңелсезләндерде. Пәйгамбәребез галәйһиссәлам әйткән бит: “Мөэмин-мөселман хурлаучы, каргаучы, тупас, сүгенүче һәм оятсыз була алмый « (хәдис Ибне Мәсгүдтән китерелә; Әхмәд, әт-Тирмизи, Ибн Һиббан һ.б.).
Ни өчен бу бүгенге заман балалары белән бергә бара? Әгәр өлкәннәр мондый азатлыкны хуплый икән, алдагы нәтиҗәләр нинди булырга мөмкин?
Әлбәттә, балачак һәм үсмерлек чоры – ул дөньяны актив танып белү чоры. Яшүсмер телдәге чикләрне дә кертеп, сүзләр белән төрле тәҗрибәләр ясый, үз чолганышында раслану ысулларын эзли, еш кына аның өчен абруйлы булган ата-аналарның һәм яшьтәшләренең яки медиа киңлегендәге кайбер зур шәхесләрнең аралашу манерасын күчереп ала. Әмма монда табигый кызыксыну белән аңлы рәвештә сөйләм таралышын үстерү арасында нечкә, ләкин принципиаль чик бар.
Олылар «артта калган» булып күренергә теләмәүдән яки үз балаларына «дус» булырга омтылудан булса да, сүзсез генә яки туры сүзләр белән норматив булмаган сүзләрне куллануны хуплыйлар икән, алар тупас тәрбияви хата ясыйлар. Алар бала аңында теләсә нинди җитлеккән мәдәнияттә һәм бигрәк тә ислам кыйммәтләре системасында лаексыз, шәхес өчен җимергеч дип саналган әйберне тормышта гадәти дип табып юл куялар.
Мондый балада фундаменталь төшенчәләр алышына. Ул тупаслыкны – көч билгесе, оятсызлыкны – зур тормышка аяк басу чагылышы, әшәкелекне -эчкерсез аралашу нормасы итеп кабул итә башлый. Аның тел репертуары, ә аның артыннан фикерләве дә ярлылана. Үз асылында сүгенү – ул тойгы һәм фикерләрнең бай палитрасын алыштыра торган паразит сүзләрнең бик чикләнгән җыелмасы бит. Үз хисләрен төгәл атарга өйрәнәсе урында, шатлык, үпкә, ачу яки соклану булсынмы, яшүсмер примитив, универсаль клишелар куллана, алар аның эчке дөньясын томалый гына, ләкин ачыкламый. Бу эмоциональ һәм акыл чиклелегенә, рефлексиягә һәм тирән сөйләшүдә сәләтсез булуга китерә.
Соңыннан аның белән нәрсә булырга мөмкин соң? Беренчедән, әхлакый яктан юнәлеше бозыла. Пәйгамбәребез галәйһиссәлам иманны һәм сөйләм сыйфатын бергә бәйләде.
Әшәкелеккә юл куеп, кеше әкренләп үзендә рухи чисталык, тыйнаклык тойгысын тупасландыра. Ә бит чынлыкта тыйнаклык – ул иманның бер өлеше. Рөхсәт ителгән һәм тыелган арасында чикләр югала, бу котылгысыз сөйләм кысаларыннан чыга һәм гамәлләргә кагыла.
Икенчедән, җиңә алмаслык социаль киртәләр барлыкка килә. Сүгенү сүзе көндәлек сөйләмнең органик өлешенә әверелгән егет яки кыз, һичшиксез, укуда, эшкә алганда, киң даирә кешеләре белән ихтирамлы мөнәсәбәтләр коруда проблемалар белән очраша. Алар рәсми яки интеллектуаль мохиттә аралашуның башка регистрына күчә алмаска мөмкин, бу алар алдында күп ишекләрне ябачак һәм аларның потенциалын чикләячәк.
Өченчедән, гаиләдәге мөнәсәбәтләр җимерелә. Урамда рөхсәт ителгән тупаслык иртәме-соңмы өйгә үтеп керә. Мөселман гаиләсенең нигезе булган хөрмәт һәм шәфкатьлелек бәйләнешләре югала. Ата-аналарга һәм якыннарга карата кимсетүле, мыскыллы сүзләргә юл кую өчен бик күп түләргә кирәк булачак.
Ниһаять, иң куркынычы — эчке рухи бушлык. Тел фикерләрне чагылдырып кына калмый; ул аларны формалаштыра. Нәҗесләнгән сөйләм йөрәкне дә нәҗесли. Мондый кеше белән идарә итәргә бик җиңел, чөнки аның агрессив һәм примитив формулаларда чагылдырылган эчке дөньясы рухи иммунитеттан мәхрүм. Ул Аллаһы Тәгаләнең мәрхәмәтеннән һәм ризалыгыннан читләшә. Чөнки бер хәдистә әйтелгәнчә: «Аллаһ әдәпсез сөйләшүчене һәм рәнҗетүчене күрә алмый» [әт-Тирмизи].
Шуңа күрә ата-аналарның һәм остазларның бурычы – бер мизгеллек мода агымына ияреп бармау, ә балада зирәклек һәм сабырлык белән матур, чиста сөйләмгә зәвык формалаштыру. Сүз кырыс диктатура турында түгел, ә аңлы сайлау тәрбияләү турында бара. Көч — тыйнаклыкта, җитлеккәнлек — җаваплылыкта, ә ихласлык — төгәл һәм лаеклы сүз таба белүдә икәнен аңлатырга кирәк. Хисләрне белдерү иреген бирү – ул тел байлыгына өйрәтү. Үз балаңны әшәке сүзләрдән саклау – аның җәмгыять өчен терәк булырдай һәм Раббысының ризалыгын алырдай, үзен һәм башкаларны ихтирам итәрдәй бербөтен шәхес бинасына нигез ташы салу дигән сүз. Лаексызлык белән сүзсез ризалашу – үзеңнең ата-анаңа һәм тәрбия миссиясенә хыянәт итү.
Аллаһы Тәгалә безгә һәм якыннарыбызга балаларыбызны һәм оныкларыбызны чын-чынлап җәмгыятьнең гореф-гадәти кыйммәтләреннән аерылып торган «модалы» агымнарның зарарлы йогынтысыннан сакларга ярдәм итсен. Әмин.
