Заманча сәнгатьтә «шамаил»

Шамаил – ул халык күзаллавында бертөрле гади генә күренеш түгел. Мондый каллиграфик рәсемнәрне нинди гыйбарә сурәтләнүенә карап еш кына эчтәлеге буенча атыйлар. Мөселман рәсеменең төп үзенчәлеге аның стилендә: ул Ислам каллиграфиясе сәнгатеннән үсеп чыккан, остаздан укучыга иснәд (чылбыр) аша тапшырылган.

Ислам динендә җан ияләрен сурәтләү тыелу сәбәпле, дини архитектурада һәм сәнгатьтә Коръән аятьләре белән бизәкләү һәм язулар киң таралган. Аятьләр мәчетләрне, шулай ук кабер ташларын бизи. Башта китап язуга хезмәт иткән каллиграфия акрынлап декоратив сәнгатьнең мөстәкыйль юнәлешенә әверелә.

Шамаилдә Коръән аятьләре

Шәмаилләрне Коръән аятьләре белән классификацияләү кыенлыклар тудыра: халык аңында һәм фәнни әдәбиятта аларны еш кына аерым категориягә бүләләр. Бу Ислам динендә аерым ихтирам белән каралган кайбер аятьләрнең аерым статусыннан чыгып аңлатыла. Шәмаилләрдә еш кына «әл-Ихләс» сүрәсе һәм «Аятел-Көрси» аяте очрый. Алар икесе дә диндә аерым урын алып торалар һәм күп тапкырлар хәдисләрдә һәм дин галимнәренең хезмәтләрендә телгә алыналар.

Әл-Курси (Тәхет) аяте — ул “Әл-Бакара” сүрәсенең 255нче аяте, Коръәндә озын аятьләрнең берсе. Ул мөэминнәргә Аллаһы Тәгаләнең мәрхәмәтен һәм ярдәмен вәгъдә итүче иң бөек аятьләрнең берсе дип санала. Ибне Кәсир үзенең «Рух әл-мәгани»дигән Коръән тәфсирендә болай дип язган: «Бу аять «әл-Курси аяте» буларак билгеле, һәм аның өстенлекләре гаять зур. Аллаһның Илчесе галәйһиссәламнән бу Коръәннең иң бөек дәрәҗәле аяте дип әйтелгән».

Шәмаилдә еш очрый торган икенче сүрә — «әл-Ихләс». Исламда аны бөтен Коръәннең өчтән бере дип атыйлар, чөнки ул диннең асылын — Аллаһның берлеге турындагы гыйлемне ача. Танылган галим Фәхреддин әр-Рази язган: «Бу сүрәнең темасы - Аллаһның асылын, аның сыйфатларын һәм гамәлләрен танып белү. Шуңа күрә аның мәгънәсе Коръәннең өчтән беренә тигез».

Тагын шуны да әйтеп үтәргә кирәк, күп кенә аятьләр яклау һәм дәвалау сыйфатларына ия. Аларны әл-хифз — «саклаучы» һәм әш-шифа — «савыктыручы» аятьләр дип икегә бүлгәннәр. Бу гадәт бүгенге көндә дә бар. Аятел-Курси, мәсәлән, көчле саклау чарасы булып санала.

Шуңа күрә Коръән аятьләрен шамаилдә еш кына декоратив элементлар — үсемлек орнаменты, мәчет яки манара рәсемнәре формасында язганнар яки бергә сурәтләгәннәр. Мондый рәсемнәр тамашачыны рухи яктан киңәйтә кабул итүне көчәйтә. Кайвакыт рәссамнар Коръәннән аерым бер аятьне искәртүче буларак та кертәләр, мәсәлән: «Без сине бары тик галәмнәр өчен мәрхәмәт буларак кына иңдердек» аяте кебек.

Каллиграфларны тәнкыйтьләү

Профессиональ каллиграфлар еш кына заманча шамаилләрне тәнкыйтьли. Аларның фикеренчә, күбесе классик язу кануннарына туры килми: хәрефләр пропорциясе, интерваллар, композиция бозылган. Иҗазәте (укытуга рөхсәте) булган чын остазлар кайбер төбәкләрдә каллиграфик традициянең юкка чыгуын искәртә. Хәзерге авторлар аны Госманлы дәүләте үрнәкләре белән илһамланып торгызырга тырышалар.

Рәссамнарның төрек каллиграфы Мәхмәт Озчай эшләрен күчереп язуы билгеле, бу да охшарга тырышу чикләре турында бәхәсләр тудыра.

Мөселманнар гасырлар буена Пәйгамбәребез Мөхәммәд галәйһиссәламне үзләренең хезмәтләрендә һәм каллиграфия сәнгатендә сурәтләгәннәр.

«Шамаил»терминының килеп чыгышы

Башта «шамаил» сүзе «тар» дигән мәгънәдә Пәйгамбәребез Мөхәммәд галәйһиссәламгә багышланган сурәтләрне аңлаткан. Госманлы дәүләте осталары каллиграфик панно — «Пәйгамбәрнең бәрәкәтле сыйфатлары» дигән исем алган үзенчәлекле формасын уйлап чыгарганнар. Андый панноларда Гали ибне Әбү Талибның (Аллаһ аңардан разый булсын) Мөхәммәд пәйгамбәребез галәйһиссәламнең яхшы сыйфатлары турындагы гыйбарәсе урын алган.

Классик композиция гадәттә «бисми-Лләһ» (бисми-Лләһир-рахмәнир-рахим) гыйбарәсен үз эченә алган, аның астында сүрә яки аять түгәрәк итеп язылган. Почмакларда тугъры хәлифәләр — Абү Бәкер, Гомәр, Госман һәм Гали исемнәре язылган дүрт кечкенә түгәрәк урнашкан.

Хәзерге заман тикшеренүчесе Р.Насыйбуллов шамаилне каллиграфиянең Пәйгамбәребезне һәм Ислам диненең башка әһәмиятле фигураларын мактауга юнәлтелгән аерым бер төре итеп карарга мөмкин дип билгели. Моннан күренгәнчә, шәмаилдә Коръән аятьләре дини литографиянең мөстәкыйль жанрын барлыкка китерә, ул рухи тәҗрибә һәм халык сәнгате бәйләнешендә барлыкка килә.

Дени Габделкәримов