ХьхьичIва-хьхьичIмур нюжмар-чак

ХьхьичIва-хьхьичIмур нюжмар-чак

ХьхьичIва-хьхьичIмур нюжмар-чак

Нюжмар-чаклил Исламраву ляличIиса кIану бугьлагьиссар. Мунин бувну, му чаклихсса чиригу хъинну хъунмассар. Идавсил ﷺ хIадисирттавугу чIявуну кIицI лавгун бур нюжмар-чаклил ххирашиву ва хъуншиву.

 

Аллагьу Тааьланал Кьуръандалуву увкуну бур «аль-Джумъаь» суралуву (мяъна): «Нюжмар кьини чаклийн оьвтIун бивкIукун, зула дахху-ласугу кьадиртун чаклийн анавар буккияра».

Салман аль-Фарисил бувсун бур Идавсил ﷺ увкушиву: «Нюжмар кьини чурхгу шювшуну (гъуслу бувну), шайкун марцIшивугу дурну, бакIрал чIарардая ва чурххая аьтрилул кьанкьгу дурну, мизитравун лавгун, чIаравминнахун ахкъачинну миву щяивкIун, Аллагьнал ﷻ цайва бивхьусса чакгу бувну, имам хутIба буллан ивкIукун гъалгъагу къабуварча, мунал нюжмардул мутталий бувсса бунагьру шюшинтIиссар» (аль-Бухари).

Цамур хIадисраву увкуну бур: «Багьана бакъанува цаннил хъирив ца шанма нюжмар чак личIан бувманал дакIний Аллагьнал бищунтIиссар нифакьрал мугьру» (Ибну Аьбдуль-Барр).

Щак бакъа, нюжмар кьинигу вайми кьинирдаяр даражалул ларайссар. Ца хIадисраву Идавсил ﷺ увкуну бур: «Кьинирдава яла ххуймур – нюжмар кьинири. Му кьини Аллагьнал ﷻ Адам идавс ляхъан увссар, му кьини Адам алжаннавун увхссар ва мива уккан увссар. Кьиямасса кьинигу нюжмар кьини дучIантIиссар» (Муслим).

Та бувссар Исламрал тарихраву цалчинсса нюжмар чак?

Маккалив бусурманнан тамансса захIматшивуртту духIан багьссар чапурсса кьурайштурал чулуха, мунияту чак-эбадат кьюлтIну дувайсса диркIссар. Мискинсса ва заэвсса бусурманнай кьурайштурал чIявусса зулмурду бувссар. Мунин бувну, Маккаливсса чIумал МухIаммад Идавсил ﷺ нюжмар чак къабувссар, циняв халкь цачIун батIин бюхълай къабивкIунтIий. Исламрал тарихраву цалчин нюжмар-чак бувсса инсан хьуссар Асад бин Зарарат. Му иш хьуссар МухIаммад идавс ﷺ Мадиналив изаннин. Мадиналул халкьуннащал Идавс ﷺ хьуна авкьусса чIумал цалчин байаьт (кьутIи, икьрал) дуллуманугу ивкIссар Асад бин Зарарат. Му тасттикь буллай бур Абу Давудлул ва аль-Байгьакьил бувцусса хIадисирттаву: «Кьяъб бин Маликлул бувсуна: «МухIаммад Идавсин ﷺ нюжмар чаклил азан баяйхту, мунал Асад бин Зураратлухлу дуаь дувайва. На цIувххуссия: «Нюжмар чаклийн акбар тIисса чIу бавукун ина Асадлухлу дуаь циван дувара?» Идавсил ﷺ увкуна: «Му унутIий цалчин жул хьхьичI имамну авцIуну нюжмар-чак бувсса инсан». На ялагу цIувххуссия: «Зу цими инсан уссияв?» «МукьцIала» - увкуна Идавсил ﷺ. Ва хIадисрайн бувну Имам Шафинал мазгьабраву нюжмар чакливу мукьцIала инсан икIан аьркинссар увкуну бур.

Ца риваятрайн (бусала) бувну, МухIаммад Идавсил ﷺ цала цалчинмур нюжмар чак бувссар Маккалия Мадиналив гьижра бувкун, Кьуба тIисса махIлалия Рануна тIисса кIанттайн лавгун (Кьубалия Мадиналив нанисса ххуллий). Микку яхъанай бивкIссар Бану Салим бин Аьвф тIисса кьабила (племя). Му нюжмар-чакливу ттурша адимина усса жямат гьуртту хьуссар тIий бур.

Цамур риваятрайн бувну цалчинмур нюжмар чак Идавсил ﷺ Кьуба тIисса кIанттай бувссар тIийгу бур.

Жунма Аллагьнал ﷻ Исламрал тарих лахьлансса гъира булуннав, Идавсил ﷺ ххуллу бувгьуну бачин буваннав, Зал рязисса аьмал булуннав. Амин.

 

2026-07-01 (МухIаррам 1448 ш.) №7.


Хъинсса хасият – диндалул аслу

Хъинсса хасият думанан муния хайр бияйссар дунияллий ва ахиратраву, муния бувсун бур хIадисраву. Ца чIумал Аьббаслул Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Я Расулуллагь, вий аякьа дуллай ивкIунтIий АбутIалиблун ахиратраву мюнпат биянтIиссарив?» «БиянтIиссар, ттуй аякьа къадурссания, га...


Сафар барз

Сафар барз – бусурманнал календарьданул кIилчинмур барзри, му байбишайссар мухIаррам зурул хъирив. «Сафар» тIисса мукъул мяънагу – «хъахъи лагаву» ягу «бачIва шаву» тIиссар. Литературалул чулуха ва махъ аьрабрая таржума буллай бур «щютI тIисса...


Къулагъас дувантIиссар тарбиялух

Жунма кIулсса куццуй, ЦIуминалийсса ЦIуссалакрал шяраву буллай бур хъунмасса РувхIанийсса центр ва мадраса. Ванин дирзун дур машгьурсса щейх Сайфуллагь-Кьади Башларовлул цIа. ХIакьину ва даврий каялувшиву дуллай ур ЦIуссалакрал райондалул имам Аьбдуллагь МухIаммадов. Ванал жухь бувсунни мадраса...


Чак зия буваймур

Кьасттирай чаклил рукну, шартI кьадитарча чак зия шайссар. Ягу кьасттирай ххишала рукнурду дуварча: сужда-рукуъ куннасса, зия шайссар.   Кьуръан, зикри, дуаь дакъасса цамур гъалгъа кьасттирай барча зия шайссар. Кьасттирай хъян ивкIун, аьтIун ивкIун, цIуру-кIуру бувну, уф-агь увкуну, кIира...


Эбадат ва мяърипат

ХIакьсса бусурманчунал загьир дувайссар цала диндалун лайкьсса инсаншиву. Диндалул, имандалул хIасул дуллалиссар жула тIуллу дарцIусса ттарцIруну хъанахъисса хасиятгу. Эбадатрайну цIакь хьусса хасиятрал хIасул дувайссар инсаннал оьрмулул тагьар, мукунсса инсан мяърипат, инсап, адав дусса...