Мадиналив ясустал бувгьусса куц

Мадиналив ясустал бувгьусса куц

Исламрал тарихраву чансса къавхьуссар бусурманнан ясустуращал, кьюлтIсса душмантуращал хьуна бакьин багьсса. Мукунсса душмантуралли халифтал Оьмар , Оьсман ва Аьли ливтIусса. Мукун бусурманнавух хIала хьусса ясустал Исламрал хIукумат тIутIайх дирчусса чIумалгу бивкIссар, цIанагу буссар.

Аммарив салихIсса султан Нуруддин Занкил заманнай хьуссар дунияллул тарихраву тачIав къавхьусса иш. Мукунсса затру жунма так кинордаву ккаккан бюхъай.

Зангид тIисса хIукуматрал гьану бивхьусса Нуруддин Занки ца хьхьуну шанай унува аьжаивсса макI ккарккун чантI куну ур: ганачIан МухIаммад Идавс ﷺ увкIун, бакIрай чаннасса чIара дусса кIия инсаннайн ишара дурну, увкуну бур: «На ххассал ува! На вайнная ххассал ува!». Цахханнарал хьуну чантI увкусса Нуруддин ивзун, чаклингу ивссуну, чакгу бувну утту ивхьуну ур, амма га макI цIунилгу тикрал хьуну дур. Шамулчингу гукуннасса макI ккаккайхту, Нуруддиннул учIан увну ур цала вазир Жамалуддин Мусили, бувсун бур цала макI. Жамалуддин ивкIун ур салихIсса, аькьлукарсса инсан. Ганан бувчIуну бур гукунсса макI къулагъас къадурну дитан къабучIишиву. «ЩихьчIавгу мабусавча, мугьлат бакъа Мадиналив насу!», – увкуну бур Нуруддиннухь.

КIюрххилнин султан ва вазир агьамсса аьрххилийн хIадур хъанай бивкIун бур. Мадиналив бивукун, вазирнал баян бувну бур халкьуннан: «Султан увкIунни ИдавсичIан ﷺ зиярат буван, цащалла чIярусса арцугу ларсун. Шагьрулийсса циняв инсантурал сияхI хIадур дувара, цадакьа бачIиншиврул!»

СияхI хIадур дурукун, халкь бавчуну бур НуруддиннучIан цанмасса цадакьалул бутIа ласун. Султан гьарца инсаннах хIисав ларсун уруглай ивкIу ур, амма макIра ккавкминнаха лавхьхьусса цучIав къаккавккун ур. «Циняв бувкIрив, ливчIрив ттигу цу-унугу?» – цIувххуну бур вазирнал. «Магъриблия бувкIсса кIия авадансса адимина ливчIунни. Амма тайннал щиятучIав цадакьа кьамул къабувай, ялунгума, ка тIиртIуну гьарцаннан кумаг буллай бур!» – куну бур шагьрулул хъунаманал. Амру бувну бур бучIан бувара, куну. Нуруддин цIухлан ивкIун ур: «Зу цару, шиккун ци мурадрай бувкIру?», – тIий. «Жу Магъриблия зияратрай бувкIру, Идавсил ﷺ мизитрал чIарав лаякъатта бувгьуну бавцIуру» – кьянкьану куну бур гайннал. Мадиналул халкьуннал гайнная циксса цIарду дулларчагу, султан вих уван къабювхъуну бур. Амру бувну бур гай яхъанахъисса къатта ккаккан бувара куну.

Султан Нуруддин цува увххун цIухла бихьлан ивкIун ур. Щяв бувтсса халичалул ца мурцIу гьаз бувайхту, аьрщарал лултту бивхсса ххуллу лявкъуну бур.

Ясустурангу мукIру хьун багьну бур. Бувсун бур цивппа Идавсил ﷺ чурх бацин гьан бувсса хачпарас диндалул инсантал бушиву. Му даву щаллу дуван гайннахьхьун хъинну чIярусса арцу-мусигу дуллуну диркIун дур. Ялагу гайннал бувсун бур аьрщарал лултту Идавсил ﷺ гьаттачIан хъинну гъан хьусса чIумал ссавруннай къув-аьсгу увкуну, аьрщи сукку хьуну, цивппа нигьа бувсун, махъунмай ливхъшиву. Му ишгу хьуну бур Нуруддин Занки Мадиналив учIансса хьхьуну.

Гай кIиягу диверсант аьщун бивзссар. Мунияр махъ Равзалул (Идавсил ﷺ гьав дусса кIанттул) лагма хъунтIа дурккун, гивун чIутIи дуртIуссар, аьрщи дирххун гивун буххан къахьуншиврул.

Мурад ХIайдарбагов

2026-08-01 (Сафар 1448 ш.) №8.


ХIакьсса мяърипат

ЦIанасса социал сетирдал заманнай сакин хьуну бур аьжаивсса масала: жула дакIнил энергия кьатIурдай дурган дурну, цайминнайх дарчIуну, кулпатран так увхсса, ссахчIав гъира бакъасса инсан личIлай ур. Мукунсса тагьарданул кулпатраву тIааьндакъашивуртту чIяру дуллай дур, лас ва щар кунная ку арх...


Къатлуву барачат

Бур ца-цавай къатри, личIину авадансса ва хъуслил бувцIусса бакъахьурчагу, гиву бигьану ссихI ласун шайсса, дакI дигьа лагайсса. Гивун буххайхту кIул шай: шиву рахIатшиву, барачат, гъелишиву дур. Мукунма, хьунабакьай цаймигу – ххирасса хъус-кьайлул бувцIусса, марцIшиврул пар-пар тIисса, амма...


Хъинмунил гьану

Имам Муслимлул луттираву бур укунсса хIадис: «МухIаммад Идавсил ﷺ увкуна: "Аллагь Тааьла МарцIмари, марцIмур дакъа кьамулгу къадуваймари».   Кьуръандалуву Аллагьнал ﷻ халкьуннайн амру бувссар идавстурайхчIин: «Зу дукияра марцIмур, тIуллугу хъинсса дуллали»...


25-ва тикрал бува

Маэшат гьарта хьуншиврул ишла бувайсса багьантту цIухлалими чан къашай. Миннувату яла агьаммур, гьанумур цила чIумал ххювагу чак бавури, циняр шартIру, рукнурду, адабругу щаллу дурну, хъирив дуккайсса азкардугу дурккуну.   Мукунма, маэшат гьарза хьуншиврул хъинссар зухIа-чак баву, шанан утту...


Ссятрал мутталий дурсса эбадатраяр ххирасса махъру

Дунияллийсса оьрму Аллагьу Тааьланал жунма буллуну бур Цала рязишиву тIалав дуллай, цIимилийн умуд бивхьуну яхъананшиврул. Аллагьнал, жува ххирану, мурадру щаллу бавугу бигьа бувну бур. Цала ИдавсийхчIин ﷺ Заннал жунма баян бувну бур цумирив хъунмасса чири хьуншиврул дувайсса бигьасса эбадатру....