МарцIшиву дувайсса куц
МарцIшиву дувайсса куц

Чаклил ххюлчинмур шартI – чурхгу, яннагу, чак байсса кIанугу нажасрая марцI бавури. Ми кIанттурдаву нажас дуна чак буварча, хIатта, кьацIливу духьурчагу, майраву духьурчагу, вичIилуву духьурчагу, иттав духьурчагу – чак хIисав къашайссар. Чак буллай уна я чурх, я янналул зума нажасрайн лаярча, чак зия шайссар. Цама чак буллалисса инсаннал чурххай ягу янналий нажас ххал хьурчагу, мугу бусан аьркинссар. Чаклин марцI бакъасса кIанай чак буллай ухьурча, я чурх, я янна щяв къалаянсса, миннун диялсса чак байсса зад дикIан аьркинссар. Масъала, чал хьхьури дургьуну чак бан къабучIиссар, мунил тамур зума нажасрай духьурча. МарцIну духьурча ягу ччаннал лув дириян дурну бучIиссар, дирирмур зума марцIну духьурча, тамур зума нажасну духьурчагу. Амма чакливу я чурх, я янна къалаяйсса кIанай духьурча нажас, муния зарал бакъассар.
НажасрачIан гъанну чак бавугу, нажасрал ялун зад дуртун бавугу къахъинссар, карагьатссар. Нажас дуна чак бувну лякъирча цанма къакIулну, му чак хъирив лахъанссар. ХьхьичIара диркIшиву кIул хьурча, кIивашанма бувну бухьурчагу, циняв хъирив лахъанссар. Сайки, та ларссарив къакIулну духьурча, шанма гьантлий бувмур хъирив лахъан аьркинссар тIий бур. Чак бувну махъ нажас лаян бюхъайсса иш бухьурча, хъирив лахъан ялув бакъассар. ЦукунчIаввагу хъирив лахъан ялув бакъассар тIисса фатвагу бур, амма мюхчаншиву лахъавриву дур, лахъаву хъинни. Цува чаклийн ислай ивкIсса щинавун кIулу ягу цамур жанавар багьну бивкIуну лякъирча, мий чакругу хъирив лахъанссар. Идавсилгу ﷺ увкуну бур: «Чаклил кIула – марцIшивур», – куну.
Нажасну ккалли дуваймур
Нажасъсса, чаклин дурус бакъасса хIайвант дунгъуз ва ккаччири. Гьарца увччу айсса задгу нажасри, чяхир дикIу, аьракьи дикIу, хIан дикIу, мачча дикIу, цамур хIачIия дикIу. Бикъавххун бивкIусса хIайвангу – нажасри. Инсангу, хIавагу (чавахъ, балугъ), хъацIгу (саранча), ахъулссанний хьусса шаттагу, кьавкьсса зимиз кунмасса хIайвангу нажасран ккалли бакъассар, марцIссар. Оь, лал, оьт, кIущалу, кIарчIанну – нажасри. Парагу нажасри, ссал бунугу, лелуххилул бухьурчагу. Адиминал дикIу, щарссанил дикIу аьвратрава дуккайсса атилшивугу нажасри.
Букъакайсса хIайвандул накIгу нажасри. Уттавану бунува хIайвандалия личIи хьусса базугу нажасри: дикI дикIу, ттаркI дикIу, къуру бикIу, михь бикIу, ккарччи дикIу, так инсанналгу, чавахъралссагу, хъацIлилссагу личIаннин. Букайсса хIайван уттавану буна муния дуркьусса чIарагу марцIссар, масала, ппал, лелуххилул хъа. Нажасъсса зат ччурччуну хьусса лахгу нажасри. Миннул пуркIугу нажасри, масала парал ва бярал пуркIу. Ккунук тIурча, ккири кьянкьа хьувкун барча – марцIссар. КIукIлуну буна барча – нажасри.
Ми нажасъсса задирттавату аьрччу (ссирка, уксус) хьусса чяхиргу, дабагъ (дубление) бувсса бурчугу бакъа марцI шайсса цамур зад дакъассар. Бурчу дабагъ бувну махъ марцI хьуншиврул шюшингу аьркинссар. Идавсилгу ﷺ увкуну бур: «Бурчу дабагъ бувкун, му марцI шайссар», – куну.
Нажас марцI дайсса куц
Чурххай, янналий, чак байсса кIанай нажас духьурча, му шюршуну марцI дуван аьркинссар цурдагу марцIсса, цамургу марцI дувайсса щинай шюршуну. Сайки, янналул ца кIанайн нажас ларшиву кIул хьурча цумур кIанурив къакIулну, щалла шюшин аьркинссар. ЧIалакъачIисса зат дакъасса духьурча, масала, кIущалу, чяхир, аьракьи куннасса, кьаркьсса, ранггу, тIингу бакъасса, цал щин дуртIуну шюширча гьассар, гъарал шюширчагу. ЧIалачIисса, ранггу дусса, тIингу бусса духьурча, пара, оь, оьт куннасса, му шюшин аьркинссар тIингу, ранггу гьаннин, кIилла-шамилла щин дуртIуну хьхьирцIуну.
Ягу ранг къагьарча, тIингу, кьанкьгу гьан дуванссар. Ранггу, кьанкьгу цания ца махъ личIарчагу бучIиссар, кIирагу аьхIал личIан къабучIиссар. ТIин личIанвагу къабучIиссар. Ккукку бакъа къабукайсса оьрчIал кIущалу щусса канттайн дахьра щин дутIирчагу гьассар, ка къадурккун, шюкъаршуна. Душнилсса шюшинссар. Мунил хIикмат-сававгу цири учирча – душнил кIущалу хъинну кьутIайссар. Ялагу, оьрчIру арамтурал карав чIявуну буцавай тIий бигьа бувссар. Ччарний бавхIусса хIайван кIувхьхьуну, оьвтIуну къалмуйн лавмунилгу аьфву байссар (шюшин аьркин бакъассар).
Ятту ттизлай бунува накIливун багьсса чан-кьансса щулу-кIущалу – мунилгу аьфву байссар, буруччин захIматнутIий, так хъиннура чIярусса дагьну ранг даххана къадарча. Дукайсса хьюмусса задравун нажас дагьарча, масала, ницI куннасса, дарцIусса нагь куннасса, ми нажасрайн кIура даяйссар, дукан къабучIиссар. Хьюму дакъасса, кьаркьсса, дакъарцIусса нагь куннасса задравун дагьарча, му нажасгу дуркьун, мунил лагмамур кIанугу бувкьун, лирчIмур дуканссар. Нагьливу бивкIусса кIуллуя буслайний Идавсил ﷺ увкуну бур: «Агана духьурча нагь кьянкьа ларгсса, му кIулугу, мунил лагмамургу экьи бутара. Агана духьурча хьюмусса, ишла мадувари, экьи дутIияра»– куну. Каччилсса, дунгъузралсса нажас тIурча, кIущалу бикIу, оьт дикIу, оь бикIу, хьурхь дикIу – ци духьурчагу арилла шюшинссар, цал шюшайний марцIсса аьрщигу хIала дурну, яла щинай шюшлай. Сайки, ккаччи ххявххун щаву хьусса кIану арилва шюшин аьркинссар. Къашювшуна хъин хьун битан къабучIиссар.
Атилсса ккаччийн, дунгъузрайн кьаркьсса янна лаярча, ягу атилсса янналийн кьавкьсса ккаччи, дунгъуз лаярча, му янна шюшин ялувссар. Мукунна, цамур нажасрайн лаярчагу, атилну духьурча шюшин ялувссар. Идавсил ﷺ увкуну бур: «Агана ккаччил тIахIникалуя ланцI учирча, арилла шюшияра, миннувух цал аьрщигу хIала дурну».
Чакливу аьфву байсса нажасру
Аллагь Тааьланал халкьуннан бигьа буваншиврул, аьфву бувну рухса (бигьашиву) буллуссар чан-кьансса нажас дунува чак буван. МурчIиманан цахъисгу гьарта бувну му уруччин захIматну тIий. Му аьфву байсса нажасгу кIичIираваллил кьяркьир, хъиннура чIярусса дакъахьурча, муния уруччин къабюхълайгу бухьурча. Ягу дяркъусса чIун дуну, шюшлан къабюхъайсса. Цурдагу чIяруну лаяйсса кIанттавугу духьурча, ччаннай, гьарччалттай, ссимиялттуй кунна. Амма, уруччин бюхълай бухьурча, ягу шюшлан бюхъларча, гъелисса чIун дуну, ягу ларайну, чIяруну къалаяйсса кIанай духьурча, аьфву къабайссар, шюшин аьркинссар. Мукунна цIияллал, бяхчIанттал щингу марцIссар, нажасмунилгу аьфву байссар, хъиннура чIярусса дакъахьурча. ЧIаклул, нацIлил, зимизирттал, щулгъилул оьттул, оьттал, миннул кьаркьаллал аьфву байссар, хъиннура гьарзану дакъахьурча. ТIинхьирдава, пицIурдава, щавурдава, хьхьиначIарттава, оьцIалланива, кьуру бивзсса кIанава дурксса чяпалшивруятугу аьфву байссар, гьарзану дакъахьурча. Цаятува бувксса оьттулгу, лалулгу, цамур нажасралгу, цамур хIайвандалия дурккун лармунилгу аьфву байссар чан-кьансса духьурча. Амма, ккаччия ва дунгъузрая лармунил аьфву къабайссар, цуксса чансса духъурчагу. Нажасъсса задрая хьусса чанкьансса пуркIуралгу аьфву байссар. Бивхсса хIайвандалул дикIуву ливчIсса оьттулгу аьфву байссар. Ттуккуя, вилцIундуя, ччитуя ларсса чIарарал, хьурхьлил аьфву байссар. ХIатта, усру дуна чак буван бучIиссар, дабагьрал духьурча, щях ссуку дурну, хъиннура чIярусса нажас дакъахьурча, чанмунил аьфву байссар. Амма, Заннал рухса булурчагу, бюхъавай гьарца нажасрая, чIирисса дикIу, хъундасса дикIу марцIну бикIаву хъинссар.
«НасихIатуль-аьвам» («ГьунчIукьатIан»)