Хъиншиврун-хъинбалдаран

Бусурманнан ккаклакисса макIру чIяруну тIайла дацIаву – Кьиямасса кьинилул лишан хъанахъиссар, ми лишаннугу хIакьинусса кьини жунна цинявннан хIисав хъанай дур.
МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Кьиямасса кьини гъан хьувкун, бусурманнал чIярумий макIру тIайласса дикIавантIиссар» – куну (Бухари, Муслим). МакIру личIайсса, дурчIин дувайсса луттирду аьраб мазрайсса чIявуссар, амма халкьуннал миннуя чIявучин мюнпат къаласай. Жува, иншаАллагь, ва макьалалуву бусанну макI ккаккаврия ва личIаврия машгьурсса Исламрал аьлимтурал тIимунин чул бивщуну, мигу – Имам МухIаммад Ибн Сирин АльБасри, Имам Жяъфар Ас-Садикь, ва Имам Ан-Наблуси. Вайннал луттирдаву бувчIин бувну бур, цукунсса дунугу макI ккарксса чIумал ци буван аьркинссарив ва макIру шанна журасса. дикIайшиву.
Хъинсса макI
Мукунсса макI хъанахъиссар Аллагьнаятусса ﷺ ххаришивуну ва идавсшиврул мукьцIаллий ряхва бутIул ца бутIанугу. Идавсил ﷺ увкуссар: «На дунияллия лавгун махъ идавсшивруя цичIав къаличIантIиссар ‘’мубашшират’’ дакъасса», – куну. «’’Мубашшират’’ цири?» – куну цIувххукун, ганал увкуссар: «Инсаннан ккаккайсса тIайласса макIрури …» – куну. Аллагьу Тааьланал цIувххуну бивкIссар Адам Идавсихь e: «Вин На ляхъан дурсса гьарзад ккарккунни, вихара лархьхьусса цичIавгу хIисав хьурив?» – куну. Адамлул ﷺ увкуссар: «Къаккарккунни, ттул Заллуй, лажиннича, ляхъан бува ттун чутну бикIанмур, нава кунма Вихара лагъшиву дулланмур …», – куну. Яла Адам шанай унува Аллагьнал ﷺ ХIава ляхъан бувну, ганал бакIрацI щябивтссар. Адам u идавс чантI учайхту, Аллагьнал ﷻ цIувххуссар: «Му вил бакIрацI щябивкIмур цу бур?» – куну. «Ва Ина ттун макIра ккаккан бувмур бур, я Аллагь!» – увкуссар Адамлул u. Мугу диркIссар инсаннан ккарксса цалчинмур макI.
Оьсса, тIааьн дакъасса макI
Оьккисса макI инсаннан ккаккан дувайссар щяйтIаннул, ганал дакIнивун нигь дутаншиврул. МухIаммад Идавсил e увкуссар: «Царай макIру Аллагьнаятуссари ﷻ, цайми щяйтIаннуятуссар», – куну. ЩяйтIаннуятумий макIру дикIайссар ххуй дакъасса, бунагьмунийн кIункIу уллалисса, ягу цукунчIавсса мяъна дакъасса. Аллагьнал ﷻ чулухасса, хъинсса макIру ккакканшиврул бусурманчув утту ишин аьркинссар марцIну, Аллагь ﷻ дакIнийну, утту ишайни дуккайсса дуаьрттугу дурккун. ДурцIусса лякьлущал утту ивхьуманангу щяйтIаннул макIру ккаккайссар. Шамулчинмур журалувун дагьайссар, инсан дяхтта пикри буллай, ургъил буллай ивкIсса задру макIра ккаккаву. Цала мудан дувайсса давурттугу ккаккан бюхъайссар макIра. Вай шанмагу журалувун къадуххайсса макIругу дикIайссар, гьарзад хIала дурхсса, дурчIин къашайсса, ми тIайлану личIангу къашайссар. Ккарксса макI ххуйсса диркIхьурча, мукьра зад дурну хъинссар:
- Хъинсса макI ккаккан дурнутIий, Аллагьнайн ﷻ щукру баву;
- Ххаришиву дурну, хъинмур ялун бияврийн хьул бишаву;
- Цана ххирасса ва цува ххирасса инсаннахь макI бусаву. Цува къаххирасса ва цана къаххираманахь бусан къабучIиссар.
- Хъиншиврун-хъинбалдаран куну макI личIаву. Ххуй дакъасса макI ккарксса чIумал дурну хъинсса арулла зад дуссар:
- МакIливусса оьбалалия уручча куну Аллагьнахь ﷻ чIа учаву;
- ЩяйтIаннуя уруччаву тIалав дуван шамилва «аоьзу биллагьи минащайтIани-р-ражим» куну.
- Шамилва куямур чулинмай «пупу» учин.
- Куямур чулий шанай ивкIхьурча, урчIамур чулинай кIура аян;
- Лавай ивзун чак буван (фарз бикIу суннат бикIу);ё
- Щихьчав къабусан;
- Цахьва цала макI личIаву дуллай пикрирду къабуллан, утти уку-тукун хьунссар, тIий пашман къахъанан;
Вай гьарзад тасттикь буллалисса хIадисругу буссар. Масала, имам Бухаринал ва имам Муслимлул бувцусса хIадисраву увкуну бур: «Зунна ххуйсса макI ккаккарча, кIулну бикIи му Аллагьнаятусса ﷻ душиву, Аллагьнайн ﷻ щукругу бувара, му макI дустурахьгу бусияра. Ххуй дакъасса макI ккаркма кIулну икIуча – му щяйтIаннуятусса душиву, Аллагьнахь ﷻ щяйтIаннуя уруччаву чIагу куну, щихьчIав мабусарача, му чIумал муния зарал къабиянтIиссар». Вайва имамтурал луттирдавусса цамур хIадисраву Абу Саламат тIий ур: «Хьхьурай ккарксса макIурдил на къашавай увайвав. Мукунсса тагьар дия ттун Идавсил ﷺ махъру баяннин: «Хъинсса макI – Аллагьнаятури ﷻ . Ххуйсса макI ккаркманал цана ххираманахь бакъа мабусарача, оьсса макI ккаркманал Аллагьнахь ﷻ щяйтIаннуя уруччавугу чIа куну, шамилва куямур чулинмай «пув-пув» учича, цанна ккарксса макIгу щихьчIав мабусарача, му чIумал муния цукунчIавсса зарал къабиянтIиссар». Имам Муслимлул бувцусса хIадисраву Абу Гьурайрат тIий ур: «МакIра тIааьн дакъасса зад ккарксса инсан лавай ивзун, чаклингу ивссуну чак бувача, макIгу щихьчIав мабусарача».
МУСА АЬЛИЕВ