Къатлуву барачат
Бур ца-цавай къатри, личIину авадансса ва хъуслил бувцIусса бакъахьурчагу, гиву бигьану ссихI ласун шайсса, дакI дигьа лагайсса. Гивун буххайхту кIул шай: шиву рахIатшиву, барачат, гъелишиву дур. Мукунма, хьунабакьай цаймигу – ххирасса хъус-кьайлул бувцIусса, марцIшиврул пар-пар тIисса, амма цукуннивсса дачIрашиврул асар бусса. Щалва иш барачатравури.
Барачат – Аллагьу Тааьланал ца-цавай кIанттурдайн, инсантурайн, хъуслийн ликкан бувайсса ляличIисса цIимири, нурди. Барачат бусса чIумал чIивисса къатлуву яхъанахъисса хъунмасса кулпатравугу талихI бикIайссар, чансса дукралулгу циняв буччайссар. Барачат бухьурча, аьркинмур щаллу дуван чIунгу диял шайссар: маэшатрал ишругу щаллу буван, гъан-маччаминнахгу къулагъас дуван, вила дакI рахIат дуваймургу бартлаган бюхъайссар.
Барачатрал ттарцIру
Барачат цал бивхьуну оьрмулухун личIайсса, машан ласайсса ягу ирсирай дияйсса зад дакъар. Му буссар мунинсса шартIру дуний, ахъуву дургьумуний щин дутIавриха лавхьхьуну. Барачат хIасул шайссар инсаннал оьрмулул низамрава, хасиятрава, Аллагьнащалсса ва халкьуннащалсса арардава.
Масала, МухIаммад Идавсил ﷺ жунма лахьхьин бувну бур марцIшиву дуван. Мугу дахьра гигиена дакъарча, сунналул ххуллу бугьаву ва барачат бишаврил сававри. Къатлувун духхайсса хъус, дукия, янна ва м.ц. дикIан аьркинссар марцIсса, хIалалсса. Ляркъусса арцуву чIивисса хIарамсса бутIа бухьурча, мунил хIалалмур бутIлуягу барачатшиву ласайссар. Мукунсса арцух ларсмургу барачат бакъасса хьун бюхъайссар. Мунияту, хъинну личIлулну бикIан аьркинссар жула хъусливух хIарамсса къуруш, рибаъ (процент), чил хъус хIала къадуххан.
Барачат арх бувайсса ялагу ца багьана – щукру бакъашиву. Жунна Заннал нясив дурмунил кьимат бушиврул, щукрулул чIиримур диялмунийн кIура даен дувайссар. Гьарца кьини «АльхIамдулиллягь» учинсса савав лякъияра: бакIрал ялувсса магъухлу, супралийсса дукралух, жула ва гъанминнал цIуллушиврух. Аллагьу Тааьланал увкуну бур: «Зу щукру булларча, на зун кьисмат чIяву буванна» («Ибрагьим» тIисса суралул 7-мур аят). Жула хъус, янна, къатта, къатлувусса кьай, дуки-хIачIия – вай гьарзад Заннал цIимилийнур. Мунияту, хъусливу исрапшиву дуллан къабучIиссар, гьарзадрай кьимат бикIан аьркинссар. Идавсил ﷺ лахьхьин бувссар сайки щин хIачIаван анавар къабувккун, Заннайн щукру буллай.
Ялагу ца кIула – цадакьа баву. «Цадакьа баврил хъус чан къадувайссар», – увкуну бур хIадисраву. ЦIуххин бюхъай, ттула канихьмур цаманан дулурча, цукунни чан къашайсса куну. Амма цуксса махIатталнугу, цадакьа бувайхту, лирчIмур хъуслий барачат бивхьуну, хъинну дияйссар. ДакIнихтуну бувсса чансса цадакьалулгу хъунисса дахханашивуртту дуван бюхъайссар – булайманангу, ласайманангу.
Ахиргу, барачат бишаврил ца агьамсса багьана – гъан-маччаминнащалсса дахIаву дуруччавури. Нитти-буттал хIурмат бувайсса, оьрчIай цIими бусса, гъанминнащалсса арарду цIакь буллалисса, хъамал ххирасса къатраву ляличIисса хIал, барачатшиву дикIайссар. Идавсил ﷺ увкуссар: «Цала кьисмат (ризкь) чIяву хьуну ва оьрму лахъи хьуну ччиманал цала гъанминнащал дахIаву цIакь дувача».
Ялагу марцIшивруя тIурча, марцIшиву ххирасса, низам дуручлачисса къатлуву ялапар хъанахъисса инсантурал дакIругу рахIатну дикIайссар. Къатлуву чапалшиву, бузабазар бусса чIумал инсан уссар хIал бакъа, шанул къаучлай, бакIравусса пикрирду низамрайн бучIан буван къабюхълай. Низамгу диндалул бутIану ккалли дуван бучIиссар, цанчирча, цала ишру низамрай бувцуманал чIун личIайссар эбадат, хъинбаларду буллансса, кулпат-оьрчIах къулагъас дувансса. ХIазран бакъар ччяни бизаву ва чIумуй утту бишаву диндалуву хъинчулий ккаккан бувсса. МухIаммад Идавсил ﷺ укунсса дуаь дурну дур: «Я Аллагь, ттул умматиннай (бусурманнай) барачат биша кIюрххицIун чIумал». КIюрххил-чак бувангу ивзун, чаклил хъирив дуккаймургу дурккуну, цала давуртту ччяни дайдишайманал оьрмулуву барачат гьарзассар.
Анас ибн Маликлул бувсун бур Идавсил ﷺ цахьва бувсса насихIат: «Ттул арс, вила кулпатрачIан (шавай) уххайни ссалам була ("Ас-саламу аьлайкум" увкуну). Муния вингу, вил къатлувуминнангу барачат биянтIиссар». БачIвасса къатлувун бухлахисса чIумалгу ссалам булайссар «Ас-саламу аьлайка айюгьа-ннабийю ва рахIматулла́гьи ва барака́тугь. Ас-саламу аьлайна́ ва аьля́ эбадиллягьи ссалахIин» увкуну.
Барачат бишаврил сававну хъанахъиссар чIун-чIумуй къатлуву Кьуръан буккаву, гьарца кьини ккаларча хъиннува хъинссар. Буккин къашайманал телефондалий, телевизорданий ва м.ц. лахъангу бучIиссар, амма цанма буккин лавхьхьуну ккалаккаву хъинссар.
Жунма кIулли фаризасса чакру бюхъавай мизитраву буллан аьркиншиву, амма ссуннатми чакру шаппа буллай хъинссар, миннулгу барачат биян бувайссар. МухIаммад Идавс ﷺ ца асхIабначIан увхсса чIумал цIувххуссар: «Вин на чак чув бувну ччива?» (га кIану барачатсса хьуншиврул), цанма ккаккан бувсса кIанай чак бувссар Идавсил ﷺ.
Кьуръандалуву увкуну бур: «Аллагьнал ﷻ зул къатри бувссар ялапар хьунсса ва рахIат буккансса кIанттурдуну» («Ан-Нагьль» тIисса суралул 80-мур аят). Гьартасса къатри инсаннал талихIрал ца бутIар увкуну бур хIадисраву. Гьарташиврул мяънагу – дакI къума къалагавур. Даврия махъ кулпатрачIан, вила къатлувун зана хьун, рахIат уккан ччан бикIайхьурча, мугу барачат бушиврул лишанни.
ХIарачат бувара барачатшиву кIункIу дуван ниятру марцI дуллай, хъинбаларду буллай, жунма къаттагу, гиву думургу нясив дурманайн – Аллагьнайн ﷻ щукру буллай.