ТАРБИЯ

ОьрчIру – аманатру
ХIадисраву бувсун бур гьарца бусурманчувнай цала оьрчIал хьхьичIсса буржру бушиву: цалчин – лайкьсса щарсса дурцуну, цала оьрчIан ххуйсса нину лякъаву, кIилчин – ганан бусурмансса цIа дизаву, шамулчин – диндалин бувну тарбия дулаву.
Ца аькьлукарнахь маслихIат буллай бивкIун бур оьрчI тарбия уллай та байбишин аьркинссар куну. Ганал цIувххуну бур: «ОьрчI бувну цуксса хIал хьур?» – куну. «Дахьра ца нюжмар хьунни», – кусса жаваб дуллувкун, – «Зу ца нюжмардул чIал хьуну буру му тарбия уллай байбишин!», – учайва тIар.
Ва дунияллий яла талихI бума – Идавсил ﷻ лахьхьин бувсса куццуй, Исламрал диндалий цалва кулпат тарбия буваймари. ОьрчIру – жунма Аллагьнал ﷻ буллусса аманат бушиву хъама битан къабучIиссар, Кьиямасса кьинигу гайннахлу Заннал хьхьичI жаваб дулун багьантIиссар. ЧIивину унува оьрчIал дакIний дурсса накьич, хъуна хьувкунгу гиккура личIайссар, чарий дурсса накьич кунна. Мунияту ниттибуттал буржри оьрчIан адав лахьхьин даву. Буттал цала арснан чIивинияцIа адав лахьхьин къадуварча, хъуна шайхту ганал бувсса бунагьирттаву буттал гьурттушиннагу дикIайссар. Идавсил ﷺ хIадисраву бувсун бур арамтуран цалва кулпатирттахлугу жаваб дулун багьайшиву. Цамур хIадисраву увкуну бур: «Гьарца инсан дахьа ниттил увсса чIумал бусурманчувну икIайссар, так нитти- -бутталли ганая жугьутI, хачпарас ягу диндакъу хьун увайсса», – куну. Мунин бувну, оьрчIру тарбия бавриву яла хъунмамур бияла ниттибутталли. Гайннал ялув бацIан аьркинссар, телевизорданул ва интернетрал хъуни буллай къакьабивтун. ЧIивину унува дакIниву имандалул гьану бивзсса оьрчIал хасият оьккисса къашайссар.
Жула диндалин бувну, оьрчIан арулла шин шайхту чак лахьхьин буллан аьркинссар, ацIра шинавун ивукун, чак кьабитаврихлу танмихI бувангу ккаккан бувну буссар. Мюрщину бунува чак лахьхьин баврил цамургу мюнпат буссар. Мунил оьрчIан лахьхьин буллалиссар марцIшиву дуван, цанчирча, миннан лахьлахьиссар хIажатханттувун лавгукун тIагьарат буван, гьантлун ххюйлва кару ччанну шюшин, мудан марцIсса янна лаххаван. ОьрчIаву ххуйсса хасияттIабиаьт дишаврия цанма нитти-буттангу мюнпат буссар, цанчирча, МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Инсан дунияллия лавгукун, ганал циняв аьмаллу кьукьайссар, шанма личIаннин: бухлагаву дакъасса цадакьа (ххуллу, ламу, мизит, мадраса баву, мурхь бугьаву, щин дуцаву ва м.ц.), халкьуннан мюнпат бусса элмукIулшивуртту ва ганаха дуаь дуллалисса оьрчIру». Заннал ﷻ тавпикь дулуннав жулва оьрчIру бусурманнан лайкьсса тарбиялий хъуни буллан. Амин!
Имандалул бутIа
ЦIуллу-сагъшиву дуруччайсса идарарттай зузиминнал мудангу хъуннасса къулагъас дуллай бур марцIшивруха. Чапалшивруясса нигьгу, заралгу миннал бавхIуну бур чапалсса кIанттаву бикIайсса, жула яруннин ххал къашайсса, инсаннал чурххан зарал бусса микробирттащал. МарцIшиву дуруччайманан миннуя зарал къабиянтIишивугу гьарцаннан кIулли.
Микробру бушиву кIул хьунугу бур дахьра 17-мур ттуршукулий, муния шиннай хъинну чIярусса чIун ларгун дакъар. Амма, азаллий мукьттуршрахъул шинал хьхьичI жула ххирасса МухIаммад Идавсил ﷺ миннуя жухьва бувсъссар. ХIадисраву увкуну бур: «МарцIшиву – имандалул дачIир». Вай мукъурттийну бувчIин бюхълай бур марцIшиврух исламраву цуксса къулагъас дуллай буссарив.
Кьуръандалуву увкуну бур: «Зун чIалачIимунийнгу ххал къашаймунингу хъа буллай ура…», – куну. Ва аятрал бувчIин буллай бур, жунма къачIалачIисса, Аллагьнан чIалачIисса затру чIярусса душиву. Расулуллагьнал ﷺ хIадисравугу увкуну бур: «Къашавайма сагъманачIан маучIарача», – куну. Ва хIадисрайнугу жунма чIалай бур Идавсин ﷺ кIулну бивкIшиву цаппара цIуцIавуртту гьаваллавух микробирттайну дияйшиву.
Бургица укунсса иширахгу: Исламраву царагу эбадат кьамулссаннун хIисав къашайссар марцIшиву дакъахьурча. Масала, бикъавссуну чак бан ихтияр дакъассар. Чаклин биссавриясса пайдалия ва хайрдания цIанасса заманнаву медициналул аьлимтуралгу хъунисса луттирду чичлай бур. Цайми бакъахьурчагу, чаклин ивссуманал чIявусса бунагьругу шюшлай бур. ХIадисраву увкуну буссар: «Бусурманчув чаклин исласисса чIумал лажин шюшайхтту, му лажиндарайсса базурдал (яру, маз, май) бувсса бунагьру шюшайссар. Мукунма, ччанну шювшукунгу, инсан марцI шайссар бунагьсса кIанттавун лавгун, ччаннал бувсса хатIардая». Чаклин иссун ишла дурсса щин Имам Абу ХIанифанал марцIссаннун ккалли дурну дакъар, мунан Аллагьнал ﷻ дуллусса караматрайну чIалай бивкIунтIий чалкин биссайний базурдая шюшлашисса бунагьру.