Чак (оьрчIансса хавар)

Чак (оьрчIансса хавар)

Чак (оьрчIансса хавар)

МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Бусуманчувнал яла ххуймур тIул – цила чIумал чак бавури».

Арулла шинавусса ХIамид уттигъанну чак буллай айивхьуну ур. ОьрчI хъинну ххарину ивкIун ур утти цува хъуна хьуну, буттащал архIал мизитравун занай унутIий. Цавагу чак лях личIан къабувну, ялув авцIуну буллай ивкIун ур. Буттал ганан ссайгъатран каний дахIайсса акбар учайсса ссятгу пишкаш дурну дур.

ХIамид тIурча, кIюрхицIун чак буван буттал изан уваннин къаавцIуну, будильникрал занг бищуннинва тIанкI куну шания ивзун, анаварну чаклин иссун лагайсса ивкIун ур. Яла буттащал ва ниттищал архIал кIюрххил чакгу бувну, цаятува цува рязину шанан утту ишайсса ивкIун ур. Ца кьини ХIамидлучIан увкIун ур ганал ссурахъу Муса. Ганал канихь хъунмасса чантай бивкун бур.

– Вин кIуллив ваниву ци дуссарив? – цIувххуну бур Мусал. ХIамид чантайлух урувгун ур, амма гиву думур къадурчIлай диркIун дур. ХъачIругу гьаз дурну:

– Ттун къакIуллича, ккаккан дува! – увкуну бур Мусал. Мусал дуккан дурну дур чавахъру бугьайсса удочка.

– Ва ттун мяммал ларсунни, – увкуну бур оьрчIал.

– Балугъру бугьлан лахьхьингу бувунни. Жу мяммащал цархьхьу ва лахьхьу неххайн лавгссияв. Ачу жувагу цIана чавахъру бугьлан гьаннуча. Дири укку! ХIамидлул хъап куну ларххун дур янна, бивхьуну бур кьяпа. Усру лахлай унува дакIнин багьну бур цала уттигу ахттайн чак къабувшиву.

– Мизитрава дахьва цIана акбар увкунни. Ачу цал чак буваннуча, яла гьанну неххайн. Акъахьурча хъама бивтун чак личIан бюхъайссар, – увкуну бур ХIамидлул. Амма Мусал га паракьат увну ур:

– Ахттакьун бизан ттигу мукьра ссят дур. Чаклил чIун дахьра дуркIунни. Мукьра ссятрай неххай къаличIанссарухха. Чансса хIаллава зана бикIанну, яла паракьатну чак буванну. ХIамид пикрирдавун агьну ур. Ганан бувчIлай бивкIун бур тIуркIурду булланнин цал чак буван аьркиншиву. Муса дарвазалух авцIуну оьвтIун ивкIун ур:

– ХIамид, ина най урав, акъарав? Анавар хьу! – тIий. ХIамид ялагу цал ссятрах урувгун ур. Мяйжаннугу уттигу мукьра ссят дур, ца ссятрайсса неххайн гьарча ци хьун бюхъайссар, тIисса пикри бувххун бур ганал бакIравун. Ларххун усругу Мусал хъирив левчуну ур. Балугъру бугьаву мяйжаннугу хъинну хIазсса тIуркIу бивкIун бур. Ххуйну бугьансса кIантту ххал буллай ссурахъал мадара архну лавгун бур. Му куццуй, жагь чавахъру бугьлай, жагь щинавун бучIлай бялахълай бивкIун бур. Анжагъ канийсса ссятрава акбар тIисса чIу баяйхту, ХIамидлун дакIнин багьну бур чак буван хъама бивтшиву.

– Муса, жунма чак буван хъама бивтун бур! – оьвкуну бур оьрчIал. Мусагу ивкIун ур бакIгу хьхьичIун дуртун пашманну авцуну. ХIамид хъювуссул увккун ур: «Цукун бюхъайссия тIуркIу чаклияр хьхьичIун буккан буван, ци ахIмакьсса тIулли на дурсса! Мусагу уххан увну, кьатIув букканнин архIал ахттайн чак буван аьркинссия!» – укунсса пикрирдай ивкIун ур ХIамид. Амма ванан бувчIлай бур утти ци дулларчагу, ци тIурчагу, чIун махъуннай зана дуван къахьуншиву. КIиягу оьрчI пашманну шаппай бавчуну бур, кIунттайх лавхсса чавахъругу лавсун. Дарвазалувух буххайхту гай хьуна бавкьуну бур ХIамидлул ниттил:

– Зун цивхьур, мукссава къума лаган ссал бувру? – цIувххуну бур ганил, оьрчIал канихьсса чавахъирттал къюмайлухгу буруглай.

– Чак… чак ливчIунни, – лагьсса чIуний увкуну бур бур ХIамидлул.

– Аллагьнаясса ﷻ начлил ци буванссарив къакIулну ура.

– Мукуннив бусса иш! Гьаксса къахъина. Чак – гьарца бусурманчунан хъинну агьамссар. Чак личIан баврия пашман хьусса зунмагу бувчIлай бухьунссар. Зун кIуллив Кьиямасса кьини хьхьичIрахьхьичIсса цIуххаву чаклия дувантIишиву? Начри… – увкуну бур ХIамидлул.

– Жуща хьунссияхха цал чак буван, яла кьатIув буккан.

– Хъинсса дарманни жунма! – куну бур Мусал.

– Амма аьй щалла ттуйри. ХIамидлул чак буваннин къаавцIуну, анавар уккан увссия.

– Ххишала мукунсса иширавун къабагьаншиврул зун аьркинссар акбар учайхту мугьлат бакъа чак баврих вардиш хьун. Му чIумал начливунгу къабагьантIиссару. Цал даву дува – яла тIуркIу тIуту. Чаклияр агьамсса даву ци дикIан бюхъайссар! – насихIат бувну бур ХIамидлул ниттил. Мунияр махъ кIиягу оьрчIал куннал куннахьхьун махъгу буллуну, тачIав чак махъун къабутайсса бивкIун бур.

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Хъинсса тIул-тIабиаьтраясса калимарду

Хъинсса тIул-тIабиаьтран хас бувну буссар тамансса, мусил багьасса махъру. Шикку чичинну миннувасса цаппара, гъафлатравун дахьларгсса дакIру кIукIлу хьуну, хъинсса тIуллу дуллан кIункIу дуваншиврул:   МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Бусурманнава цала диндалуву яла узданма...


ТIайла буккан ва хьуна бакьин

Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай....


Дуклаки оьрчIал нитти-буттан кумагран

ОьрчIру хъуни баву – ца чулуха захIматсса ва жаваблувшиву хъуннасса, вамур чулухагу ххарисса даву дур. Гьарцагу инсаннан ччиссар цала оьрчI-душ талихIрайн бувккун, дурккусса инсан хьуну. Аммарив чIявуминнан мукунсса хьуншиврул ци дуллан аьркинссарив кIулну къабикIай. На хIадур бував дуклаки оьрчIру...


Нюжмар кьини дурну къахъинмур

Бусурмансса халкьуннал дур арулва гьантлий цал тикрал шайсса байран – нюжмар кьини. Му кьини бувсса хъинбалалух, эбадатрах цамур чIумалнияр гьарзасса чири шайссар. Муниятур нюжмар-кьини хъинбала-хъиншивуртту дуллай гьан дуван хIарачат буллан бикIайсса.   Му кьини дувайсса эбадатирттава...


Заннайн мютIисса кулпат

Кулпатрал оьрмулуву хъунмасса кIану бугьлагьиссар ласнал ва щарссанил дянивсса дакьаврил (гармониялул). Мунил хъунмур биялагу хъаннихьри. Ва макьалалуву бусанну цаппара маслихIатру, кулпат дакьаврил хIалданийн бучIан баву бигьа дуллалисса, цанчирча, мукунсса кулпатраву паракьатшиву, рахIатшиву ва...