Суал-жаваб
БучIиссарив жаназалул чак буван хьхьичI жаназа дакъанура. Жул шяравусса мизитраву мукунсса чак бувай гьарца нюжмар кьини. Мунин шариаьтраву цукунсса хIучча буссар?
Имам Аль-Бухарил ва Муслимлул хIадисирттал луттирдавусса хIадисраву бувсун бур Эфиопиянал паччахI Наджаши ивкIусса хавар баяйхту МухIаммад Идавсил ﷺ бувшиву ганаха жаназалул чак. Ва хIадис гьануну лавсун, шафии-мазгьабрал аьлимтурал хIукму бувну бур мукунсса чак буван ихтияр душиву. Хаснува имам Нававил «Аль-Мажмуъ» тIисса луттираву чивчуну бур: «Жул хIукму – шагьрулуву дакъасса жаназалуха чак буван бучIишиву. Мунинсса хIуччагу – Идавсил ﷺ Наджашинаха жаназалул чак бувшиву бусласисса мяълумсса хIадис».
Лякьа лувну уттубивхьуну шанан къабучIиссар тIий бавссар. Буссарив диндалуву мукунсса хIукму?
Яиш аль-Гъифарил бувсун бур: «На уссияв мизитраву лякьа лувну шанай. Ца инсаннал ттуйн ччан лаянгу бувну увкуна: «Аллагьнан ﷻ сси бизайссар лякьа лувну утту бишайминнайн». На га инсаннах урувгссияв, га ия МухIаммад Идавс ﷺ». (Абу Давуд).
Абу-Зарр аль-Гъифарил бувсмур хIадисраву увкуну бур: «Мукун шанан бикIайссар Дужжагьрал агьали» (Ибну Мажагь).
Абу Гьурайрал бувсун бур: «Идавсин лякьа лувну уттуивхьусса инсан ккавккукун, ганал увкуна: «Аллагьнан ﷻ къаххирассар лякьа лувну утту бишайми».
Вай хIадисирттава аьлимтурал хIукму бувну бур лякьлуй утту бивхьуну шанашаву къахъиншиву (карагьат).
МухIаммад Идавсил ﷺ сунналийн бувну, урчIамур чулий утту бишаву хъинссар.
БивкIу буччаву махъун бутан бучIиссарив, архсса кIанттава гъансса инсан учIаннин?
МухIаммад Идавсил ﷺ сунналийн бувну, бивкIу шайкун анаварну бувччуну хъинссар. Абу Гьурайрал бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ увкумур: «ИвкIума гьаттаву ишин анавар буккияра, цанчирча, га салихIсса ивкIхьурча зу ганан хъинбала буллалиссару; бунагькар ивкIухьурча, зула дарвачирттая гьиву ликкан дуллалиссару» (аль-Бухари, Муслим).
КIяла хьусса чIарардайн ранг щун бучIиссарив?
Машгьрусса аьлимчу МухIаммад Шигьабуддин ар-Рамлил «Нигьаятуль-МухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «КIяласса чIарарду ятIул ягу хъахъи даву хъинссар. ЛухIисса ранг щун къабучIиссар (хIарамссар), так дяъвилий (джигьдарай) личIаннин».
Имам Нававил «Равзату-ТIалибин» тIисса луттираву чивчуну бур: «Щар къавхьусса хъамитайпалун кIиз лухIи буван къабучIиссар. Щар хьумунин ласнал ихтияр дулурча бучIиссар лухIи буван».
МухIаммад Идавсил ﷺ Кьиямасса кьини цала умматиннахлу шафааьт бувантIиссар тIар. Идавс ﷺ акъасса цаймигу халкь бикIантIиссарив шафааьтран ихтияр дусса?
БикIантIиссар мукунсса инсантал. Тамансса хIадисирттал жухьва буслай бур идавстал шагьидтал ва аьлимтал шафааьт буллалиминнавух бикIантIишиву.
Абу Давудлуясса хIадисраву тIий бур: «Шагьиднахьхьун ихтияр дулунтIиссар цала кулпатравасса (тухумравасса) арулцIала инсаннахлу уккан (шафааьт буван)».
Оьсман бин Аьффаннул бувсун бур МухIаммад Идавсил махъру: «Кьиямасса кьини шафааьт бувансса ихтияр дулунтIиссар шанмайва инсантурахьхьун: идавстал, аьлимтал ва шагьидтал» (Ибн Мажагь).
Жабирдул бувсун бур укунсса хIадис: «Кьуръан дакIнихгу лавхьхьуну, ганиву тIимунийну, хIалал-хIарам личIи дуллай оьрму бутлай ивкIманахьхьун ихтияр дулунтIиссар цала кулпатравасса ацIа инсаннаха шафааьт буван» («Шуаьбуль-Иман», Аль-Байгьакьи)
Оьсманнул бувсъсса хIадисраву увкуну бур: «Кьиямасса кьини шафааьт буван ихтияр дуллуминнавух бикIантIиссар идавстал, шагьидтал ва муаззинтал (будунтал). («Муснад», Аль-Баззар).
Абу Муса аль-Ашаьрил бувсун бур Идавсил ﷺ увкумур: «ХIаж бувманахьхьун ихтияр дулунтIиссар цала тухумравасса 400 инсаннаха шафааьт буван, мунал бунагьругу багъишла битантIиссар, дахьа ниттил увсса куна (марцI увантIиссар)» («Муснад», Аль-Баззар).